कालो बेसार

गणेश कटवाल

परम्परागत आयुर्वेदिक प्रयोग, पोषण र आधुनिक अनुसन्धान

कालो बेसार (Curcuma caesia) अदुवा परिवारको एक विशिष्ट, सुगन्धित र औषधीय वनस्पति हो। यसको राइजोमभित्रको भाग नीलो–बैजनीदेखि गाढा कालो देखिन्छ। यो सामान्य पहेँलो बेसार (Curcuma longa) भन्दा फरक वनस्पति हो।

१. पोषक तथा खनिज संरचना

उपलब्ध अध्ययनमा कालो बेसारको राइजोममा विभिन्न खनिज तत्त्व पाइने उल्लेख छ। एक अध्ययनअनुसार प्रति १०० ग्राममा:

खनिज	मात्रा
पोटासियम (K)	१४४७.०६ mg
क्याल्सियम (Ca)	१५१.७९ mg
सोडियम (Na)	२१.७७ mg
फलाम (Fe)	५.६६ mg

म्याग्नेसियम, सिलिकन, बेरियम र क्लोरिनजस्ता अन्य तत्त्वको उपस्थिति पनि विभिन्न अध्ययनमा उल्लेख गरिएको छ। मात्रा भने वनस्पतिको अवस्था, माटो, स्थान र परीक्षण विधिअनुसार फरक पर्न सक्छ।

२. आयुर्वेदमा प्रयोग

आयुर्वेदिक तथा परम्परागत प्रयोगमा कालो बेसारलाई रुघाखोकी, श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या, ग्यास, अपच, पेट दुखाइ र बान्तामा प्रयोग गरिएको छ।

त्यस्तै चोटपटक, मोच, घाउ तथा केही छालासम्बन्धी समस्यामा लेपका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। परम्परागत रूपमा बाथ, शरीरको दुखाइ, सुन्निने समस्या, शारीरिक कमजोरी तथा महिलासम्बन्धी केही समस्यामा पनि यसको प्रयोगको उल्लेख पाइन्छ।

केही परम्परागत उपचारमा यसको प्रयोग सर्प वा बिच्छीको टोकाइजस्ता अवस्थासँग पनि जोडिएको पाइन्छ। तर यस्तो अवस्थामा कालो बेसारलाई आधुनिक आपत्कालीन उपचारको विकल्प मान्नु हुँदैन।

यी आयुर्वेदिक तथा परम्परागत प्रयोगहरूलाई त्यसैको चिकित्सकीय सन्दर्भमा बुझ्नुपर्छ।

३. अनुपान र प्रयोगको परम्परागत विधि

आयुर्वेदिक प्रयोगमा कालो बेसारलाई तातो पानी, दूध, घिउ, अदुवा, कालो मरिच तथा उपयुक्त अनुपानसँग प्रयोग गर्ने परम्परा पाइन्छ। यसको प्रयोगमा मात्रा, समय, व्यक्तिको प्रकृति र खानपानलाई महत्त्व दिइन्छ।

परम्परागत रूपमा सानो मात्रामा प्रयोग गरिए पनि औषधीय प्रयोजनमा निश्चित मात्रा सबै व्यक्तिका लागि समान हुन्छ भन्ने छैन। त्यसैले नियमित वा बढी मात्रामा सेवन गर्नुअघि योग्य आयुर्वेदिक चिकित्सकको सल्लाह लिनु उचित हुन्छ।

४. आधुनिक विज्ञानले खोज्न बाँकी पक्ष

कालो बेसारमा विभिन्न जैविक सक्रिय यौगिक र सुगन्धित तेल पाइन्छन्। आधुनिक अनुसन्धानले यसको antioxidant, antimicrobial, anti-inflammatory तथा चयापचयसम्बन्धी सम्भावित प्रभावबारे अध्ययन गरिरहेको छ।

तर आयुर्वेदले प्रयोग गर्दै आएका सबै पक्षमा आधुनिक विज्ञानले समान रूपमा प्रमाण स्थापित गरिसकेको छैन। विशेषगरी मानिसमा प्रभावकारिता, सुरक्षित मात्रा, दीर्घकालीन प्रयोग, औषधिसँगको अन्तरक्रिया, सक्रिय यौगिकको वास्तविक चिकित्सकीय प्रभाव र कुन रोगमा कति प्रभावकारी हुन्छ भन्ने विषयमा थप अनुसन्धान आवश्यक छ।

यसको अर्थ परम्परागत प्रयोग गलत हो भन्ने होइन। परम्परागत ज्ञान अनुसन्धानको आधार बन्न सक्छ।

५. औषधिसँग सावधानी

मधुमेह, रक्तचाप, रक्त जम्ने प्रक्रिया, कलेजो वा मृगौलासम्बन्धी औषधि सेवन गर्ने व्यक्तिले कालो बेसारलाई औषधीय मात्रामा प्रयोग गर्दा चिकित्सकसँग सल्लाह लिनु राम्रो हुन्छ। गर्भवती महिला, स्तनपान गराइरहेका महिला र साना बालबालिकामा पनि विशेष सावधानी आवश्यक हुन्छ।

प्राकृतिक हुनु भनेको सबैका लागि र सबै मात्रामा सुरक्षित हुनु होइन।

निष्कर्ष

कालो बेसार आयुर्वेद र स्थानीय परम्पराले लामो समयदेखि प्रयोग गर्दै आएको मूल्यवान् औषधीय वनस्पति हो। आयुर्वेदले गरेका प्रयोगलाई त्यसैको सन्दर्भमा सम्मानपूर्वक बुझौँ र आधुनिक विज्ञानले प्रमाणित गर्न बाँकी पक्षमा अनुसन्धान अघि बढाऔँ।

पुरानो भएकै कारण ज्ञान अस्वीकार नगरौँ, आधुनिक भएकै कारण अन्तिम सत्य नमानौँ। राम्रो कुरा जहाँबाट आएको भए पनि ग्रहण गरौँ, परीक्षण गरौँ र मानवहितमा प्रयोग गरौँ।

“ज्ञानको मूल्य उसको उमेरले होइन, सत्य, अनुभव र मानवहितमा उसको उपयोगिताले निर्धारण गर्छ।”

— गणेश कटवाल