आफूलाई नै थाहा नभएको बानी–व्यहोरा: फेसन र उपभोक्तावादले हामीलाई कसरी चलाउँछ?

आफूलाई नै थाहा नभएको बानी–व्यहोरा

— गणेश कटवाल 

फेसन (Fashion), ट्रेन्ड (Trend) र उपभोक्तावाद (Consumerism) ले हाम्रो सोच र व्यवहार कसरी चलाइरहेको छ?

के हामी फेसन प्रयोग गरिरहेका छौँ, कि फेसनले हामीलाई प्रयोग गरिरहेको छ?

के हामी उपभोग गरिरहेका छौँ, कि उपभोक्तावादले हामीलाई चलाइरहेको छ?

के हाम्रो चाहना साँच्चै हाम्रो आफ्नै हो, कि बजारले हामीभित्र चाहना पैदा गरिरहेको छ?

यी प्रश्नहरू सामान्य जस्ता लाग्न सक्छन्। तर हामीले दैनिक जीवनमा गर्ने धेरै निर्णय यिनै प्रश्नसँग जोडिएका छन्। कुन कपडा लगाउने, कति पटक नयाँ कपडा किन्ने, पुरानो कपडा किन पुरानो लाग्ने र नयाँ आएको वस्तु किन तुरुन्तै चाहिने—यी सबै केवल व्यक्तिगत रोजाइ हुन् कि हाम्रो सोचलाई बाहिरबाट प्रभावित बनाइएको हो?

आज फेसन हाम्रो जीवनशैलीको एउटा सामान्य हिस्सा बनिसकेको छ। तर फेसनसँगै जोडिएको अर्को पक्ष पनि छ—उपभोक्तावाद (Consumerism)। बजारले नयाँ चाहना सिर्जना गर्छ, ट्रेन्ड बदलिन्छ, विज्ञापनले त्यसलाई आकर्षक बनाउँछ र हामी फेरि नयाँ वस्तु किन्न पुग्छौँ।

यसरी हेर्दा प्रश्न उठ्छ—मानिसले फेसन चलाइरहेको छ कि फेसनले मानिसलाई चलाइरहेको छ?

---

फेसन र हाम्रो बानी

फेसन परिवर्तन हुनु स्वाभाविक हो। मानिसले समय, मौसम, संस्कृति र रुचिअनुसार आफ्नो पहिरन परिवर्तन गर्दै आएको छ।

तर आधुनिक फेसनको एउटा विशेषता भनेको यसको तीव्र गति हो।

हिजो लगाएको कपडा आज पुरानो जस्तो लाग्न सक्छ। केही समयअघि किनेको जुत्ता, झोला वा पहिरन अहिलेको ट्रेन्डसँग नमिलेको महसुस हुन सक्छ।

वस्तु बिग्रिएको छैन। प्रयोग गर्न नमिल्ने भएको पनि छैन। तर हाम्रो मनमा त्यसप्रतिको आकर्षण घटिसकेको हुन्छ।

यहीँबाट एउटा गहिरो प्रश्न सुरु हुन्छ—

हाम्रो आवश्यकता बदलिएको हो कि हाम्रो चाहना बदलिएको हो?

---

फेसनको व्यापार र योजनाबद्ध अप्रचलन

सन् १९३२ मा रोय शेल्डन (Roy Sheldon) र एग्मन्ट एरेन्स (Egmont Arens) ले प्रकाशित गरेको Consumer Engineering पुस्तकमा उपभोक्ताको माग बढाउने उपायबारे चर्चा गरिएको थियो।

आधुनिक बजार व्यवस्थामा वस्तु लामो समय टिक्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। नयाँ वस्तुका लागि निरन्तर माग सिर्जना गर्नु पनि व्यापारको महत्त्वपूर्ण पक्ष बन्छ।

यही सोचसँग जोडिएको अवधारणा हो—योजनाबद्ध अप्रचलन (Planned Obsolescence)।

यसको अर्थ वस्तु वास्तवमै काम नलाग्ने भएर मात्र होइन, नयाँ वस्तु आकर्षक बनाएर पुरानो वस्तुलाई मानसिक रूपमा अप्रचलित बनाउनु पनि हो।

फेसन उद्योगमा ट्रेन्डको तीव्र परिवर्तनले यही मनोविज्ञानलाई बल दिन सक्छ।

आज नयाँ डिजाइन आयो। भोलि अर्को डिजाइन आउँछ। त्यसपछि अघिल्लो डिजाइन पुरानो जस्तो लाग्न थाल्छ।

यसरी बजारले केवल वस्तु बेचिरहेको हुँदैन; उसले नयाँ चाहना पनि बेचिरहेको हुन्छ।

---

मानिस कि उपभोक्ता?

आज मानिसलाई नागरिक, परिवारको सदस्य, श्रमिक, सिर्जनशील व्यक्ति वा सचेत व्यक्ति मात्र होइन—उपभोक्ता (Consumer) का रूपमा पनि हेरिन्छ।

हामीलाई चाहिने वस्तु बजारले उपलब्ध गराउँछ। तर कहिलेकाहीँ बजारले हामीलाई आवश्यक नभएको वस्तुको आवश्यकता पनि महसुस गराउन सक्छ।

विज्ञापन, सामाजिक सञ्जाल, सेलिब्रिटी, फेसन म्यागजिन र ट्रेन्डले हाम्रो रोजाइमा प्रभाव पार्छन्।

त्यसैले प्रश्न केवल यति होइन—

“मलाई यो वस्तु मन पर्छ कि पर्दैन?”

प्रश्न अझ गहिरो छ—

“मलाई यो वस्तु किन चाहियो?”

---

फेसनको अर्को मूल्य : प्लास्टिक

फेसनको चमकभित्र अर्को अदृश्य पक्ष पनि छ।

आजका धेरै कपडामा पोलिएस्टर (Polyester), नाइलन (Nylon), एक्रिलिक (Acrylic) जस्ता कृत्रिम रेसा प्रयोग हुन्छन्। यीमध्ये धेरै रेसा पेट्रोलियममा आधारित प्लास्टिकजन्य पदार्थबाट बनाइन्छन्।

कपडा उत्पादन, प्रयोग र धुने क्रममा यस्ता कृत्रिम रेसाबाट अत्यन्त साना रेसा छुट्टिन सक्छन्। यिनलाई माइक्रोफाइबर (Microfiber) भनिन्छ।

यीमध्ये केही रेसा वातावरणमा पुगेपछि माइक्रोप्लास्टिक (Microplastic) को समस्यासँग जोडिन्छन्।

अर्थात् हामीले शरीरमा लगाउने एउटा सामान्य कपडाको यात्रा हाम्रो घरभन्दा बाहिर पनि जान सक्छ।

---

माइक्रोफाइबर र मानव स्वास्थ्य

माइक्रोफाइबर तथा माइक्रोप्लास्टिक मानव शरीरसम्म पुग्न सक्छन् भन्ने विषयमा पछिल्ला वर्षहरूमा अनुसन्धान बढिरहेको छ।

साना प्लास्टिक कण वा रेसा श्वासप्रश्वास, खाना र पानीमार्फत शरीरमा प्रवेश गर्न सक्ने सम्भावनाबारे अध्ययन भएका छन्।

फोक्सो र रक्तप्रवाह

हावामा रहेका अत्यन्त साना कण तथा रेसा श्वासमार्फत शरीरभित्र प्रवेश गर्न सक्छन्।

केही अध्ययनहरूले यस्ता कण शरीरका विभिन्न भागसम्म पुग्न सक्ने सम्भावना देखाएका छन्। तर मानव स्वास्थ्यमा यसको दीर्घकालीन प्रभाव कति हुन्छ भन्ने विषय अझै अनुसन्धानकै क्रममा छ।

मस्तिष्कमा सम्भावित प्रभाव

माइक्रोप्लास्टिक मानव शरीरका विभिन्न तन्तुमा भेटिन थालेपछि यसको मस्तिष्कसँग सम्बन्धित सम्भावित प्रभावबारे पनि अनुसन्धान भइरहेको छ।

अक्सिडेटिभ स्ट्रेस (Oxidative Stress), सूजन तथा स्नायु प्रणालीमा सम्भावित असरबारे वैज्ञानिक अध्ययनहरू भइरहेका छन्।

तर माइक्रोप्लास्टिकले नै अल्जाइमर (Alzheimer’s) वा पार्किन्सन (Parkinson’s) रोग गराउँछ भनेर अहिले नै निश्चित निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन।

यहाँ आवश्यक कुरा डर पैदा गर्नु होइन—अनुसन्धानको प्रश्नलाई गम्भीरतापूर्वक बुझ्नु हो।

हार्मोन र मेटाबोलिज्म

केही प्लास्टिकजन्य पदार्थ तथा तिनमा प्रयोग हुने रसायनहरू हार्मोन प्रणालीमा असर पार्न सक्ने सम्भावनाबारे अध्ययन भएका छन्।

मेटाबोलिज्म (Metabolism), प्रजनन स्वास्थ्य तथा अन्य जैविक प्रक्रियासँग सम्बन्धित सम्भावित प्रभावबारे पनि अनुसन्धान भइरहेको छ।

यस विषयमा पनि सबै प्लास्टिकजन्य पदार्थको प्रभाव एउटै हुन्छ भनेर निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

गर्भावस्था र प्लासेन्टा

मानव प्लासेन्टा (Placenta) मा माइक्रोप्लास्टिक वा सम्बन्धित कण भेटिएको रिपोर्टपछि गर्भावस्था र भ्रूण स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित प्रश्नहरू थप गम्भीर बनेका छन्।

तर यस्ता कण भेटिनु र त्यसले निश्चित स्वास्थ्य समस्या गराउनु एउटै कुरा होइन।

त्यसैले यहाँ पनि निष्कर्षभन्दा अनुसन्धानलाई महत्त्व दिनुपर्छ।

---

माइक्रोफाइबर र वातावरण

माइक्रोफाइबरको समस्या मानिसको शरीरमा मात्र सीमित छैन।

सिन्थेटिक कपडा धुँदा साना रेसा पानीमा छुट्न सक्छन्। ढल प्रणालीबाट ती नदी, ताल, समुद्र र अन्य जलस्रोतमा पुग्न सक्छन्।

उत्पादनको क्रममा पनि यस्ता रेसा वातावरणमा जान सक्छन्।

हावा, पानी र वर्षाको माध्यमबाट यी कणहरू एक स्थानबाट अर्को स्थानसम्म पुग्न सक्छन्।

समस्या यति सूक्ष्म छ कि आँखाले देख्न नसकिने वस्तुले पनि वातावरणमा लामो यात्रा गर्न सक्छ।

---

माइक्रोफाइबरको यात्रा

एउटा कपडाबाट छुटेको सानो रेसाको यात्रा यसरी कल्पना गर्न सकिन्छ—

कपडा → धुने पानी → ढल → नदी → समुद्र → जलीय जीव → खाद्य शृंखला → मानव

यसको अर्थ प्रत्येक कृत्रिम कपडा आफैँमा विष हो भन्ने होइन।

तर ठूलो मात्रामा कृत्रिम रेसाको उत्पादन, प्रयोग र विसर्जनले वातावरणमा थप बोझ सिर्जना गर्न सक्छ भन्ने प्रश्नलाई बेवास्ता गर्न पनि मिल्दैन।

---

कपडा धुने तरिकाले पनि फरक पार्छ

सिन्थेटिक कपडा धुँदा माइक्रोफाइबर छुट्ने मात्रा कपडाको प्रकार, धुने तरिका, पानीको तापक्रम, मेसिन र अन्य अवस्थाअनुसार फरक हुन सक्छ।

त्यसैले कपडा किन्दा मात्र होइन, कपडा प्रयोग र धुँदा पनि सचेत हुन आवश्यक छ।

कपडा लामो समय प्रयोग गर्नु, अनावश्यक रूपमा बारम्बार नयाँ कपडा नकिन्नु र कपडाको उचित हेरचाह गर्नु सामान्य तर प्रभावकारी उपाय हुन सक्छन्।

---

खाद्य शृंखलामा प्रभाव

पानीमा पुगेका माइक्रोप्लास्टिक तथा अन्य सूक्ष्म कणहरू जलीय जीवले खान सक्छन्।

त्यसपछि ती कण खाद्य शृंखलामा प्रवेश गर्न सक्छन्।

माछा, समुद्री जीव तथा अन्य खाद्य पदार्थमार्फत मानिससम्म पुग्ने सम्भावनाले माइक्रोप्लास्टिकको विषयलाई केवल वातावरणीय समस्या नभई मानव जीवनसँग जोडिएको प्रश्न बनाउँछ।

---

उद्योगको भूमिका

यस समस्याको सम्पूर्ण जिम्मेवारी उपभोक्तामाथि मात्र राख्न मिल्दैन।

फेसन उद्योगले कस्तो सामग्री प्रयोग गर्छ?

कपडा कसरी उत्पादन हुन्छ?

उत्पादनका क्रममा कति फोहोर निस्कन्छ?

कपडा कति टिकाउ बनाइन्छ?

पुराना कपडाको पुनःप्रयोग र पुनर्चक्रण (Recycling) कसरी गरिन्छ?

यी प्रश्नको उत्तर उद्योग र नीतिनिर्माणसँग पनि जोडिन्छ।

यदि बजारले मानिसलाई निरन्तर नयाँ वस्तु किन्न प्रेरित गर्छ भने उत्पादन प्रणालीले पनि त्यसको वातावरणीय मूल्य वहन गर्नुपर्छ।

---

उपभोक्ताको भूमिका

तर यसको अर्थ उपभोक्ताको कुनै जिम्मेवारी छैन भन्ने होइन।

हामीले पनि आफैँलाई केही प्रश्न सोध्न सक्छौँ—

मलाई यो कपडा साँच्चै आवश्यक छ?

म यसलाई कति समय प्रयोग गर्छु?

पुरानो कपडा अझै प्रयोग गर्न मिल्छ?

म ट्रेन्डका कारण किनिरहेको छु कि आवश्यकताका कारण?

म वस्तु प्रयोग गरिरहेको छु कि वस्तुले मेरो व्यवहार चलाइरहेको छ?

यस्ता प्रश्नले हाम्रो उपभोगलाई रोक्दैनन्; बरु त्यसलाई सचेत उपभोग बनाउँछन्।

---

आफूलाई नै थाहा नभएको बानी

मानिसको सबैभन्दा जटिल पक्ष उसको बानी हो।

हामीले धेरै कुरा सोचेर गर्दैनौँ। देख्छौँ, मन पराउँछौँ, चाहन्छौँ र किन्छौँ।

बिस्तारै त्यो व्यवहार बानी बन्छ।

त्यसपछि हामीलाई आफूले किन त्यसो गरिरहेको छु भन्ने प्रश्नसमेत उठ्न छाड्छ।

यहीँबाट उपभोक्तावाद शक्तिशाली हुन्छ।

बजारले हरेक पटक हामीलाई बाध्य बनाउँदैन। उसले हाम्रो चाहना, तुलना र बानीलाई प्रभावित गर्छ।

हामी आफैँ निर्णय गरिरहेको जस्तो देखिन्छ। तर त्यो निर्णय कति हाम्रो आफ्नै हो र कति बाह्य प्रभावबाट बनेको हो—यो बुझ्नु महत्त्वपूर्ण छ।

त्यसैले आजको मुख्य प्रश्न फेसन राम्रो कि नराम्रो भन्ने होइन।

मुख्य प्रश्न हो—

फेसन मानिसका लागि हो कि मानिस फेसनका लागि?

उपभोग मानिसले गरिरहेको छ कि उपभोक्तावादले मानिसलाई चलाइरहेको छ?

मेरो चाहना साँच्चै मेरो हो कि मलाई चाहना गराइएको हो?

आज म जे गर्दैछु, त्यो मेरो सचेत निर्णय हो कि मलाई थाहै नदिई बनेको मेरो बानी–व्यहोरा?

---

अन्तिम प्रश्न

फेसन आफैँमा समस्या होइन।

सुन्दर देखिन चाहनु पनि स्वाभाविक हो। नयाँ कुरा प्रयोग गर्न चाहनु पनि मानिसको स्वभाव हो। समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब चाहना आवश्यकता भन्दा ठूलो हुन्छ र बजार हाम्रो निर्णयभन्दा शक्तिशाली हुन्छ।

फेसन मानिसका लागि हो—मानिस फेसनका लागि होइन।

उपभोग मानिसको आवश्यकता पूरा गर्ने माध्यम हो—मानिस उपभोगको साधन बन्नु हुँदैन।

त्यसैले अर्को पटक नयाँ कपडा किन्दा केवल मूल्य नहेरी एउटा प्रश्न आफैँलाई पनि सोधौँ—

“म यो वस्तु प्रयोग गरिरहेको छु, कि यो वस्तुले मेरो बानी–व्यहोरा चलाइरहेको छ?”

सायद यही प्रश्नबाट आफूलाई नै थाहा नभएको हाम्रो बानी–व्यहोरा देखिन सुरु हुन्छ।

विश्वास होइन, विवेक।