लसुन: भ्रम र यथार्थ
गणेश कटवाल
शैक्षिक संस्करण
लसुन हाम्रो भान्सामा सामान्य रूपमा प्रयोग हुने खाद्य पदार्थ हो। आयुर्वेदमा यसको औषधीय प्रयोगको लामो परम्परा छ। तर धार्मिक, सांस्कृतिक र कर्मकाण्डीय सन्दर्भमा लसुनलाई लिएर विभिन्न धारणा र प्रश्नहरू पनि पाइन्छन्।
के लसुन खानु हुन्छ कि हुँदैन?
के यसले पितृहरूलाई दुःख दिन्छ?
के पितृहरू रिसाउन सक्छन् वा तर्पण स्वीकार नगर्न सक्छन्?
के यो तामसिक भोजन मात्र हो?
के यो अशुद्ध हो?
यी प्रश्नको उत्तर खोज्दा एउटा कुरा सुरुमा नै स्पष्ट हुनु आवश्यक छ—धार्मिक विश्वास, शास्त्रीय विधान, सांस्कृतिक परम्परा, आयुर्वेदिक दृष्टिकोण र आधुनिक वैज्ञानिक प्रमाण एउटै कुरा होइनन्।
त्यसैले लसुनलाई न पूर्ण रूपमा “अमृत” भन्न मिल्छ, न “विष”; न सबै धार्मिक परम्परामा एउटै नियम लागू हुन्छ, न एउटा ग्रन्थको विधानलाई सम्पूर्ण वैदिक परम्पराको विधान मान्न मिल्छ।
यस लेखको उद्देश्य कसैको आस्था वा परम्परालाई गलत प्रमाणित गर्नु होइन। बरु शास्त्रमा वास्तवमै के भनिएको छ, पछि विकसित परम्पराले त्यसलाई कसरी बुझ्यो र हामीले आज त्यसलाई कसरी विवेकपूर्ण रूपमा हेर्न सक्छौँ भन्ने प्रश्नमा प्रवेश गर्नु हो।
भ्रम १: के वेदले लसुन निषेध गरेकै हो?
लसुन निषेधको चर्चा गर्दा सबैभन्दा पहिले “वेद” र पछि विकसित धर्मसूत्र तथा स्मृति परम्परा बीचको भिन्नता बुझ्न आवश्यक हुन्छ।
उपलब्ध प्रारम्भिक वैदिक साहित्यमा लसुनलाई स्पष्ट रूपमा निषेध गरिएको विधान देखिँदैन। भोजनसम्बन्धी विस्तृत शुद्ध–अशुद्ध तथा ग्राह्य–अग्राह्य नियमहरू पछि विकसित धर्मसूत्र र धर्मशास्त्रीय परम्परामा अझ व्यवस्थित रूपमा देखिन्छन्।
आपस्तम्ब धर्मसूत्र र गौतम धर्मसूत्र जस्ता ग्रन्थहरूमा लसुन, प्याज आदि खाद्य पदार्थसम्बन्धी उल्लेख पाइन्छ।
यसैले “वेदले लसुन निषेध गरेको छ” भन्नुभन्दा “केही पछिल्ला धर्मशास्त्रीय परम्परामा लसुनलाई निषिद्ध भोजनका रूपमा उल्लेख गरिएको छ” भन्नु स्रोतका तहहरू छुट्याउने दृष्टिले बढी उपयुक्त हुन्छ।
यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता छ—
वेदका श्रुति ग्रन्थ र धर्मसूत्र/स्मृति परम्परालाई एउटै तहको ग्रन्थ मान्नु हुँदैन।
त्यसैले प्रश्न उठ्छ—
हामीले पछि विकसित धर्मशास्त्रीय विधानलाई नै वैदिक विधान भनेर बुझिरहेका त छैनौँ?
भ्रम २: के मनुस्मृतिको विधान नै वैदिक विधान हो?
मनुस्मृति धर्मशास्त्रीय परम्पराको महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ हो। तर यो वैदिक संहितामध्ये पर्दैन।
मनुस्मृति ५.५ मा भनिएको छ—
“लशुनं गृञ्जनं चैव पलाण्डुं कवकानि च ।
अभक्ष्याणि द्विजातीनाममेध्यप्रभवानि च ॥”
यस श्लोकमा लसुन, गृञ्जन, पलाण्डु, कवक आदि पदार्थलाई द्विजका लागि अभक्ष्य अर्थात् खान नहुने पदार्थका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।
मनुस्मृति ५.१९ लगायतका स्थानमा पनि भोजनको शुद्धता र अशुद्धतासम्बन्धी चर्चा पाइन्छ। हरितस्मृति तथा अन्य धर्मशास्त्रीय परम्परामा पनि यस्ता उल्लेखहरू भेटिन्छन्।
तर यहाँ पनि स्रोतको तह छुट्याउनु आवश्यक छ।
मनुस्मृति वैदिक संहिता होइन; यो स्मृति वा धर्मशास्त्रीय परम्पराको ग्रन्थ हो।
यसका व्याख्याकारहरूले पनि कतिपय शब्द र विधानको अर्थ फरक–फरक ढंगले व्याख्या गरेका छन्। त्यसैले एउटा श्लोकलाई लिएर सम्पूर्ण ऐतिहासिक, सामाजिक र धार्मिक सन्दर्भको एउटै अन्तिम अर्थ निर्धारण गर्नु सहज हुँदैन।
यसले अर्को प्रश्न जन्माउँछ—
के भोजनको शुद्धता जन्म वा सामाजिक पहिचानसँग मात्र जोडिनुपर्छ, कि व्यक्तिको गुण, आचरण, कर्म र प्रयोजनसँग पनि जोडेर बुझ्न सकिन्छ?
यो प्रश्नको उत्तर धार्मिक परम्परा, शास्त्रीय व्याख्या र व्यक्तिगत आस्थाअनुसार फरक हुन सक्छ।
भ्रम ३: लसुन अमृतको थोपाबाट मात्र उत्पत्ति भयो
लसुनको उत्पत्तिसम्बन्धी विभिन्न धार्मिक तथा पौराणिक कथाहरू पाइन्छन्। कतिपय कथामा यसलाई देव–असुर कथा, अमृत तथा राहु–सम्बन्धी आख्यानसँग जोडिएको पाइन्छ।
तर यस्ता कथालाई वनस्पतिशास्त्रीय इतिहास वा वैज्ञानिक उत्पत्तिको प्रमाण का रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन।
पौराणिक आख्यानहरूको आफ्नै धार्मिक, सांस्कृतिक र प्रतीकात्मक अर्थ हुन सक्छ।
त्यसैले यहाँ पनि प्रश्न यही हो—
हामी पौराणिक कथालाई त्यसको सांस्कृतिक अर्थमा बुझिरहेका छौँ कि त्यसलाई ऐतिहासिक तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गरिरहेका छौँ?
भ्रम ४: के बुद्ध, कृष्ण र शंकराचार्यले लसुनलाई पूर्ण निषेध गरे?
यो प्रश्नलाई एउटै वाक्यमा निष्कर्ष निकालेर टुंग्याउनु उचित हुँदैन।
बुद्धको सन्दर्भ
बौद्ध विनयमा भिक्षुहरूको भोजनसम्बन्धी विभिन्न नियमहरू छन्। त्यसलाई सामान्य गृहस्थ जीवनको भोजन नियमसँग सीधै समान बनाउन मिल्दैन। रोग वा औषधीय आवश्यकतासम्बन्धी केही अपवाद तथा उपचारसम्बन्धी व्यवस्था पनि विनय परम्परामा पाइन्छ।
त्यसैले बौद्ध विनयमा पाइने कुनै विशेष भोजनसम्बन्धी नियमलाई सम्पूर्ण समाजका लागि “लसुन पूर्ण निषेध” भन्ने एउटै निष्कर्षमा सीमित गर्नु सावधानीपूर्ण हुँदैन।
कृष्णको सन्दर्भ
भगवद्गीता १७.८–१० मा भोजनलाई सात्त्विक, राजसिक र तामसिक गुणका आधारमा वर्णन गरिएको छ।
तर ती श्लोकहरूमा लसुनको नाम स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरिएको छैन।
यसैले पछि विकसित योगिक वा धार्मिक भोजन परम्परामा लसुनलाई राजसिक वा तामसिक मानिएको भए पनि त्यसलाई सीधै “गीता स्वयंले लसुन निषेध गरेको छ” भन्नु स्रोतगत रूपमा सावधानीपूर्ण हुँदैन।
शंकराचार्यको सन्दर्भ
शंकराचार्यका प्रमुख उपलब्ध भाष्यहरूमा लसुनलाई छुट्टै लिएर सार्वभौमिक निषेधको स्पष्ट विधान देखाउने विषयमा सावधानी आवश्यक हुन्छ।
पछि विकसित केही धार्मिक तथा योगिक परम्पराहरूले भूमिगत वनस्पति र भोजनसम्बन्धी नियमहरूलाई आफ्नै साधना–दृष्टिकोणसँग जोडेर व्याख्या गरेका छन्।
त्यसैले—
पछि विकसित परम्परालाई त्यसका मूल स्रोत र ऐतिहासिक सन्दर्भ नहेरी बुद्ध, कृष्ण वा शंकराचार्यकै प्रत्यक्ष विधान भनेर प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।
भ्रम ५: के लसुन खाने मानिस अशुद्ध हुन्छ?
लसुनसम्बन्धी भोजन निषेधका केही नियम धर्मशास्त्रीय परम्परामा पाइन्छन्। कतिपय विधानले भोजन, शुद्धता र धार्मिक आचरणलाई सामाजिक तथा अनुष्ठानिक संरचनासँग पनि जोडेको देखिन्छ।
तर कुनै एउटा खाद्य पदार्थ खानु वा नखानुलाई आधार बनाएर सम्पूर्ण मानिसको नैतिक मूल्य निर्धारण गर्नु फरक विषय हो।
मानिसको आचरण, सत्यनिष्ठा, करुणा, व्यवहार, जिम्मेवारी र कर्मलाई केवल एउटा खाद्य पदार्थको सेवनबाट मापन गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन?
यही प्रश्न विचारणीय छ।
लसुन नखानु एउटा धार्मिक वा व्यक्तिगत अनुशासन हुन सक्छ; तर लसुन खाने मानिसलाई नैतिक रूपमा अशुद्ध ठहर गर्नु त्यसभन्दा फरक दाबी हो।
त्यसैले भोजनसम्बन्धी धार्मिक विधान र व्यक्तिको सम्पूर्ण नैतिक मूल्यबीच भिन्नता राखेर बुझ्नु आवश्यक हुन्छ।
भ्रम ६: लसुन तामसिक हो, त्यसैले निषेध
भगवद्गीता १७.८–१० मा भोजनलाई त्यसको गुण, अवस्था, प्रभाव र सेवनकर्तामाथि पर्ने परिणामका आधारमा सात्त्विक, राजसिक र तामसिक रूपमा वर्णन गरिएको छ।
तर त्यहाँ लसुनको नाम स्पष्ट रूपमा उल्लेख छैन।
पछि विकसित केही योगिक तथा धार्मिक परम्पराहरूले लसुनलाई राजसिक वा तामसिक भोजनको रूपमा वर्गीकरण गरेका छन्। यसको आधार साधना, इन्द्रिय–नियन्त्रण, मानसिक अवस्था र भोजनको प्रभावसम्बन्धी परम्परागत धारणासँग जोडिएको देखिन्छ।
तर भोजनको प्रभावबारे विचार गर्दा मात्र एउटा पदार्थको नाम हेरेर निष्कर्ष निकाल्नु पर्याप्त हुँदैन।
मात्रा, पकाउने तरिका, सेवनको अवस्था, व्यक्तिको प्रकृति, स्वास्थ्य अवस्था र भोजनको उद्देश्यले पनि अनुभव फरक पार्न सक्छ।
त्यसैले प्रश्न रहन्छ—
“तामसिक” भन्ने शब्दलाई हामी शास्त्रीय सन्दर्भमा बुझिरहेका छौँ कि केवल “खान नहुने” भन्ने अर्थमा प्रयोग गरिरहेका छौँ?
भ्रम ७: के पितृहरूले लसुन खाने मानिसको कर्मकाण्ड स्वीकार गर्दैनन्?
केही धर्मशास्त्रीय तथा पौराणिक परम्परामा श्राद्ध वा पितृकर्मका लागि केही भोजन निषिद्ध मानिएका उल्लेखहरू पाइन्छन्। त्यस्ता सन्दर्भमा लसुन, प्याज तथा अन्य केही पदार्थको चर्चा भेटिन्छ।
तर “लसुन खाने व्यक्तिले गरेको कर्मकाण्ड पितृहरूले स्वीकार गर्दैनन्” भन्ने दाबीलाई शास्त्रीय विधान, धार्मिक विश्वास र व्यक्तिगत व्याख्याबाट छुट्याएर हेर्नुपर्छ।
अझ एउटा प्रश्न उठ्छ—
यदि केही भोजन श्राद्धका लागि निषिद्ध मानिन्छन् भने, अन्य मांसाहारी भोजन सेवन गर्ने व्यक्तिको श्राद्ध वा कर्मकाण्डलाई कसरी बुझ्ने?
वा,
यदि लसुनका कारण मात्र पितृहरूले तर्पण स्वीकार नगर्ने हो भने, अन्य निषिद्ध वा मांसाहारी भोजनको अवस्थामा शास्त्रीय तर्क के हुन्छ?
यी प्रश्नको उत्तर एउटै परम्परा वा एउटै ग्रन्थबाट मात्र आउँदैन। विभिन्न परम्परा, कालखण्ड र सम्प्रदायमा भोजन तथा श्राद्धसम्बन्धी नियम फरक हुन सक्छन्।
त्यसैले कर्मकाण्डीय निषेधलाई “पितृ रिसाउने” वा “तर्पण अस्वीकार गर्ने” जस्तो निश्चित परिणामसँग जोड्दा स्रोत र विश्वासबीचको भिन्नता स्पष्ट गर्न आवश्यक हुन्छ।
धार्मिक आस्थाको सम्मान गर्दै पनि कुन कुरा शास्त्रीय विधान हो, कुन कुरा परम्परागत विश्वास हो र कुन कुरा प्रमाणित तथ्य हो भन्ने छुट्याउन सकिन्छ।
आयुर्वेदमा लसुन
लसुनलाई केवल भान्साको मसला वा धार्मिक निषेधको विषयका रूपमा मात्र हेर्नु अपूर्ण हुन्छ।
आयुर्वेदमा लसुनको औषधीय प्रयोगको लामो परम्परा छ। चरकसंहिता र सुश्रुतसंहितालगायतका आयुर्वेदिक ग्रन्थहरूमा यसको गुण, प्रयोग र औषधीय उपयोगसम्बन्धी चर्चा पाइन्छ।
परम्परागत आयुर्वेदिक दृष्टिले लसुनलाई उष्ण प्रकृतिको मानिन्छ र विशेष गरी वात तथा कफसँग सम्बन्धित अवस्थाहरूमा यसको प्रयोगको वर्णन पाइन्छ। पित्त प्रकृतिका व्यक्तिमा भने सावधानी अपनाउने परम्परागत दृष्टिकोण पनि पाइन्छ।
तर यहाँ पनि एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा सम्झनुपर्छ—
आयुर्वेदिक ग्रन्थमा वर्णन गरिएको गुण वा प्रयोगलाई आधुनिक चिकित्सकीय अनुसन्धानको प्रमाणसँग सीधै समान मान्नु हुँदैन।
परम्परागत ज्ञानको आफ्नै मूल्य छ, तर आधुनिक वैज्ञानिक प्रमाणको आफ्नै मापदण्ड हुन्छ।
त्यसैले लसुनलाई “सबै रोगको औषधि” वा “पूर्ण रूपमा हानिकारक पदार्थ” जस्ता अतिरञ्जित निष्कर्षमा राख्नु उचित हुँदैन।
निष्कर्ष: लसुनभन्दा ठूलो प्रश्न हाम्रो बुझाइ, चेतना र विवेक हो
लसुनको विषय हेर्दा हामीले धेरै तह छुट्याउनुपर्ने रहेछ—
वेद एउटा स्रोत हो। धर्मसूत्र र स्मृति अर्को परम्परा हुन्। पुराणका आख्यानहरूको आफ्नै सन्दर्भ छ। बौद्ध विनयको आफ्नै अनुशासन छ। आयुर्वेदको आफ्नै चिकित्सकीय दृष्टिकोण छ। आधुनिक विज्ञानको आफ्नै प्रमाण पद्धति छ।
यी सबैलाई एउटै टोकरीमा राखेर हेर्दा भ्रम पैदा हुन सक्छ।
यसैले लसुन खानु हुन्छ कि हुँदैन भन्ने प्रश्नभन्दा पनि ठूलो प्रश्न हुन सक्छ—
हामी कुनै विषयलाई बुझ्दा प्रमाण, परम्परा, आस्था र व्याख्यालाई छुट्याउन सक्छौँ कि सक्दैनौँ?
हामी यस विषयमा निष्पक्ष भएर बुझ्ने प्रयास गरिरहेका छौँ, कि पहिले नै पक्ष वा विपक्षमा उभिएर आफ्नो निष्कर्ष खोजिरहेका छौँ?
लसुन कसैले धार्मिक आस्थाका कारण नखान सक्छ। कसैले स्वास्थ्य, स्वाद वा व्यक्तिगत अभ्यासका कारण खान सक्छ। कुनै विशेष कर्मकाण्डमा कुनै भोजन निषेध हुन सक्छ। यी सबैलाई तिनको आफ्नै सन्दर्भमा बुझ्न सकिन्छ।
तर एउटा खाद्य पदार्थको आधारमा सम्पूर्ण मानिसको नैतिकता, चरित्र वा आध्यात्मिक मूल्य निर्धारण गर्नु फरक विषय हो।
हामीले परम्पराको सम्मान गर्न सक्छौँ, तर परम्परालाई बुझ्दा स्रोत पनि हेर्न सक्छौँ।
हामीले शास्त्रको सम्मान गर्न सक्छौँ, तर शास्त्रको नाममा पछि विकसित भएको धारणालाई शास्त्रकै मूल वचन भनेर प्रस्तुत नगर्न सक्छौँ।
हामीले आधुनिक विज्ञानलाई स्वीकार गर्न सक्छौँ, तर परम्परागत ज्ञानलाई प्रमाण नपुगेकै कारण तत्काल अन्धविश्वास भनेर पनि खारेज गर्न आवश्यक छैन।
अन्ततः—
लसुन एउटा खाद्य तथा औषधीय वनस्पति हो। यसको धार्मिक शुद्धता वा अशुद्धतासम्बन्धी अर्थ भने परम्परा, आस्था, कर्मकाण्ड र व्याख्याको विषय हो।
त्यसैले हाम्रो प्रयास निषेध वा समर्थनको अन्तिम फैसला सुनाउनु होइन; कुन कुरा कहाँबाट आयो, कुन सन्दर्भमा भनियो र आज त्यसलाई कसरी विवेकपूर्ण रूपमा बुझ्न सकिन्छ भन्ने खोजी गर्नु हो।
हामीले शास्त्रमा वास्तवमै के लेखिएको छ भनेर बुझिरहेका छौँ, कि शास्त्रका नाममा पुस्तौँदेखि दोहोरिँदै आएको धारणालाई नै शास्त्र ठानिरहेका छौँ?
स्रोत तथा सन्दर्भ
[१] आपस्तम्ब धर्मसूत्र १.१७.२६–२८; गौतम धर्मसूत्र १७.३२।
[२] मनुस्मृति ५.५।
[३] मनुस्मृति ५.१९।
[४] हरितस्मृति — वीरमित्रोदय–आह्निक परम्परामा उद्धृत।
[५] मेधातिथि टीका — मनुस्मृति ५.५।
[६] ब्रह्मपुराण — वीरमित्रोदय–आह्निक परम्परामा उद्धृत; लसुन तथा राहु–सम्बन्धी आख्यानका विभिन्न रूप।
[७] विनयपिटक, चुल्लवग्ग ६, भेसज्जक्खन्धक — बिरामी भिक्षुका लागि औषधीय व्यवस्थासम्बन्धी सन्दर्भ।
[८] स्कन्दपुराण, काशीखण्ड — श्राद्धसम्बन्धी सन्दर्भ; पाठभेद सम्भव।
[९] श्राद्धसम्बन्धी धर्मशास्त्रीय साहित्य तथा मनुस्मृति ३.२७४ आसपासका सन्दर्भ।
[१०] चरकसंहिता, सूत्रस्थान २७; सुश्रुतसंहिता, चिकित्सास्थान — लसुनसम्बन्धी औषधीय प्रयोग; श्लोक/अध्याय संख्या संस्करणअनुसार फरक हुन सक्छ।
थप अध्ययनका आधार
मनुस्मृति तथा धर्मशास्त्रका विभिन्न संस्करण र अनुवाद; Patrick Olivelle, Manu’s Code of Law; P. V. Kane, History of Dharmaśāstra; चरकसंहिता; सुश्रुतसंहिता; विनयपिटक; भगवद्गीता १७.८–१०; स्कन्दपुराण, काशीखण्ड; ब्रह्मपुराण तथा सम्बन्धित धर्मशास्त्रीय व्याख्या–परम्परा।
0 Comments