सिस्नु: गाउँको झारदेखि पोषणयुक्त थालसम्म

परम्परा, पोषण, प्रकृति र सचेत खानपानसँग जोडिएको नेपाली खाद्य सम्पदा

---

प्रस्तावना

हाम्रो स्वास्थ्य अस्पतालबाट मात्र सुरु हुँदैन; यसको एउटा महत्वपूर्ण सुरुवात हाम्रो भान्साबाट हुन्छ।

हामीले दैनिक खाने खानाबाट शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा र विभिन्न पोषक तत्त्व प्राप्त हुन्छन्। कार्बोहाइड्रेट, प्रोटिन, फाइबर, भिटामिन, खनिज तथा अन्य सूक्ष्म पोषक तत्त्वहरू शरीरका विभिन्न कामका लागि आवश्यक हुन्छन्। त्यसैले खाना केवल पेट भर्ने वस्तु होइन; यो शरीर निर्माण गर्ने, चलाउने र स्वास्थ्य जोगाउने आधार पनि हो।

तर यसको अर्थ कुनै एउटा खाद्य पदार्थले रोगबाट जोगाउँछ भन्ने होइन। स्वास्थ्य धेरै कुराको परिणाम हो—सन्तुलित भोजन, पर्याप्त शारीरिक गतिविधि, राम्रो निद्रा, स्वच्छता, मानसिक सन्तुलन, वातावरण र आवश्यक स्वास्थ्य सेवासहितको समग्र जीवनशैलीको।

त्यसैले स्वास्थ्य जोगाउने सबैभन्दा व्यावहारिक बाटोमध्ये सचेत खानपान पनि एक हो।

रोग लागेपछि उपचार गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। उपचार आवश्यक पर्दा त्यसबाट पछि हट्नु हुँदैन। तर जीवनभरको कमाइको ठूलो हिस्सा रोग लागेपछि उपचारमा खर्च गर्नुभन्दा, सकेसम्म स्वास्थ्य जोगाउने बानीलाई जीवनशैलीमै समेट्नु बुद्धिमानी हुन्छ।

यही सोचले हामीलाई आफ्नै वरिपरि उम्रिएका, पुर्खाले खाएका र आज बिस्तारै बिर्सिंदै गएका खाद्य पदार्थतर्फ फर्काउँछ।

त्यस्तै एउटा खाद्य सम्पदा हो—सिस्नु।

जाडोको बिहानी। गाउँको बाटोछेउमा हरियो सिस्नु देखिन्छ। हातले छुन डर लाग्छ। यसको स-साना झुसले छालामा पोल्ने अनुभूति दिन्छ। त्यसैले सिस्नुलाई हेर्दा धेरैलाई लाग्न सक्छ—यो त झार हो।

तर हाम्रो पुर्खाका लागि सिस्नु केवल झार थिएन।

यो भान्सामा पुग्थ्यो। झोल बन्थ्यो। साग बन्थ्यो। ढिँडोसँग खाइन्थ्यो। अभावका दिनमा पेट भर्थ्यो। र, पुस्तौँदेखि संकलित स्थानीय ज्ञानमा यससँग स्वास्थ्यका अनेक अनुभव पनि जोडिएका थिए।

आज सिस्नु फेरि सहरका भान्सामा प्रवेश गर्दैछ।

तर यसपटक प्रश्न फरक छ—

सिस्नु साँच्चै के हो?
यसमा के पोषण पाइन्छ?
हाम्रो परम्पराले यसलाई किन जोगायो?
आयुर्वेदले यसलाई कसरी हेर्छ?
र आधुनिक विज्ञानले यसबारे अहिलेसम्म के पत्ता लगाएको छ?

यी प्रश्नलाई परम्परा, पोषण र विज्ञान—तीनै दृष्टिले बुझौँ।

---

१. सिस्नु के हो?

सिस्नु Urtica समूहमा पर्ने पोल्ने झुस भएको वनस्पति हो। नेपालमा “सिस्नु” नामले एकभन्दा बढी प्रजाति स्थानीय रूपमा चिनिन सक्छन्। विभिन्न अध्ययनमा Urtica dioica तथा Urtica parviflora जस्ता प्रजातिहरू नेपालमा सिस्नुसँग सम्बन्धित रूपमा अभिलेखित छन्। त्यसैले सबै ठाउँको सिस्नु एउटै प्रजाति हो भनेर बुझ्नु उचित हुँदैन।

यसका कोमल पात र टुसा परम्परागत रूपमा तरकारी वा झोलका रूपमा प्रयोग हुँदै आएका छन्। नेपालका पहाडी क्षेत्रमा सिस्नु संकलन गरी पकाएर खाने चलनको उल्लेख विभिन्न वनस्पति तथा जातीय अध्ययनहरूमा पाइन्छ।

सिस्नुको पात र काण्डमा रहेका सूक्ष्म झुसले छालामा छोएपछि पोल्ने, चिलाउने वा झमझमाउने अनुभूति दिन्छ। यही कारणले यसको संकलन गर्दा सावधानी आवश्यक हुन्छ।

तर उचित रूपमा पकाएपछि यसको पोल्ने प्रभाव हट्छ वा धेरै कम हुन्छ र यसलाई खाद्य सागका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

यसरी हेर्दा सिस्नु एउटा रोचक उदाहरण हो—

प्रकृतिमा सामान्य देखिने वनस्पति, सावधानीपूर्वक संकलन र प्रशोधनपछि पोषणयुक्त भोजन बन्न सक्छ।

---

२. सिस्नुमा के पाइन्छ?

सिस्नुको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यसको “औषधीय” चर्चा मात्र होइन, यसको पोषणात्मक सम्भावना हो।

अध्ययनहरूमा सिस्नुका पात तथा कोमल भागमा फाइबर, केही खनिज, प्रोटिन, क्यारोटिनोइड, भिटामिन तथा विभिन्न जैवसक्रिय वनस्पति यौगिकहरू पाइने देखिएको छ। विशेषगरी पोलिफेनोल, फ्लाभोनोइड र क्यारोटिनोइडजस्ता यौगिकहरूबारे अनुसन्धान भएको छ।

तर यहाँ एउटा कुरा बुझ्न आवश्यक छ।

सिस्नुको पोषण संरचना सधैं एउटै हुँदैन।

प्रजाति, माटो, मौसम, बिरुवाको उमेर, संकलनको समय, पात वा टुसा प्रयोग गरिएको हो कि होइन, सुकाइएको वा ताजा हो कि होइन, र पकाउने तरिकाले पोषण संरचनामा फरक पार्न सक्छ।

त्यसैले “१०० ग्राम सिस्नुमा यति नै फलाम, यति नै क्याल्सियम र यति नै भिटामिन हुन्छ” भनेर एउटा निश्चित संख्या सबै ठाउँमा लागू गर्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन।

यसको सट्टा हामी यति भन्न सक्छौँ—

सिस्नु पोषणयुक्त हरियो सागको एउटा स्थानीय स्रोत हो, जसमा फाइबर, खनिज तथा विभिन्न जैवसक्रिय वनस्पति यौगिकहरू पाइन्छन्।

यही तथ्यलाई पर्याप्त महत्त्व दिन सकिन्छ। सिस्नुलाई “सुपरफूड” भनेर असाधारण बनाइरहन आवश्यक छैन।

हाम्रो आफ्नै गाउँघरको एउटा सामान्य सागलाई सम्मान गर्न त्यसलाई विदेशी नाम दिनुपर्दैन।

---

३. गाउँको थालमा सिस्नु: पुर्खाको अनुभव

नेपालका पहाडी तथा ग्रामीण समुदायमा सिस्नु लामो समयदेखि खाद्य पदार्थका रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ।

यसलाई—

• सिस्नुको झोल बनाएर,
• सागका रूपमा,
• अन्य स्थानीय तरकारीसँग मिसाएर,
• ढिँडो वा रोटीसँग,
• तथा सुकाएर पछि प्रयोग गर्ने चलनसमेत

रहेको पाइन्छ।

अभावका समयमा सिस्नुले परिवारको थालमा पोषण थपेको थियो। बजारबाट हरेक कुरा किन्नुपर्ने समय थिएन। गाउँको वरिपरि उम्रिएका धेरै वनस्पति नै मानिसको भोजनको हिस्सा थिए।

त्यसैले सिस्नुको कथा केवल “गरिबीको खाना” भनेर बुझ्नु पनि अधुरो हुन्छ।

यो स्थानीय स्रोतलाई चिन्न सक्ने हाम्रो पुर्खाको खाद्य बुद्धि पनि हो।

आज हामी बजारमा टाढाटाढाका देशबाट आएका खाद्य पदार्थ खोज्छौँ। “नयाँ” र “विशेष” नाम भएका खानेकुरालाई स्वास्थ्यका लागि राम्रो ठान्छौँ।

तर हाम्रो आफ्नै पाखा, खेतको डिल र खोल्सामा उम्रिएको सिस्नुलाई भने कहिलेकाहीँ झार भनेर पन्छाउँछौँ।

सिस्नुले हामीलाई यही ठाउँमा एउटा सरल प्रश्न सोध्छ—

हामीले नयाँ स्वास्थ्य खोज्दै गर्दा आफ्नै थालमा भएको पुरानो ज्ञान त बिर्सिरहेका छैनौँ?

---

४. सिस्नु र नेपाली संस्कृति

सिस्नुको सम्बन्ध भोजनसँग मात्र छैन; यसले नेपाली सांस्कृतिक जीवनमा पनि आफ्नो ठाउँ बनाएको छ।

विशेष गरी सुदूरपश्चिमका केही समुदायमा मनाइने बिसु पर्वमा सिस्नो लगाउने परम्परा छ। देवर–भाउजू, नन्द–भाउजू तथा साली–भिनाजुजस्ता नाताबीच सिस्नो लगाएर रमाइलो गर्ने चलन यस पर्वको एउटा सांस्कृतिक विशेषता हो। यससँग शरीरबाट विकार हट्ने वा रोगव्याधिबाट जोगिने जनविश्वास पनि जोडिएको पाइन्छ।

यहाँ एउटा महत्वपूर्ण भिन्नता छुट्याउनुपर्छ।

जनविश्वास र वैज्ञानिक प्रमाण एउटै कुरा होइनन्।

कुनै परम्परामा कुनै अभ्यासले स्वास्थ्य जोगाउँछ भन्ने विश्वास रहन सक्छ। त्यो विश्वास आफैंमा सांस्कृतिक सम्पदा हो। तर त्यसलाई वैज्ञानिक उपचारको प्रमाण मान्नुअघि अनुसन्धान आवश्यक हुन्छ।

यसरी हेर्दा बिसु पर्वमा सिस्नो लगाउने परम्परा केवल “रोग हटाउने उपाय” होइन; यो सम्बन्ध, रमाइलो, सामुदायिकता र पुस्तौँदेखि आएको सांस्कृतिक स्मृति पनि हो।

---

५. आयुर्वेद र लोकज्ञानमा सिस्नु

सिस्नुका विभिन्न भागलाई परम्परागत चिकित्सा प्रणालीमा विभिन्न प्रयोजनका लागि प्रयोग गरिएको उल्लेख पाइन्छ। नेपालका जातीय तथा वनस्पति अध्ययनहरूले पनि सिस्नुसँग सम्बन्धित विभिन्न स्थानीय औषधीय प्रयोगहरू अभिलेख गरेका छन्।

तर यहाँ पनि सावधानी आवश्यक छ।

परम्परागत प्रयोगलाई आधुनिक रोगको प्रमाणित उपचार ठान्नु हुँदैन।

आयुर्वेद वा लोकज्ञानमा कुनै वनस्पतिलाई विशेष गुण भएको मानिएको हुन सक्छ। त्यस्तो ज्ञानलाई सम्मानपूर्वक बुझ्नुपर्छ, तर त्यसलाई आधुनिक चिकित्सकीय प्रमाणसँग समान अर्थमा राख्नु हुँदैन।

त्यसैले सिस्नुलाई—

“यो रोग निको पार्ने औषधि हो”

भन्नुभन्दा,

“यो परम्परागत रूपमा भोजन तथा विभिन्न घरेलु प्रयोगमा आएको वनस्पति हो”

भन्नु बढी जिम्मेवार दृष्टिकोण हो।

हाम्रो उद्देश्य पुर्खाको ज्ञानलाई अस्वीकार गर्नु होइन।

उद्देश्य हो—

पुर्खाको अनुभवलाई सम्मान गर्ने, तर त्यसलाई प्रमाणको सीमाभन्दा बाहिर नपुर्‍याउने।

---

६. विज्ञानले सिस्नुबारे के भन्छ?

आधुनिक अनुसन्धानले सिस्नुलाई विभिन्न कोणबाट अध्ययन गरेको छ।

यसमा रहेका जैवसक्रिय यौगिक, पोषण संरचना, एन्टिअक्सिडेन्ट गतिविधि तथा केही सम्भावित चिकित्सकीय प्रभावबारे अनुसन्धान भएका छन्।

रक्तचिनीसम्बन्धी अनुसन्धान

सिस्नुको सेवन वा यसको तयारीले टाइप–२ मधुमेह भएका मानिसमा रक्तचिनीका केही सूचकमा प्रभाव पार्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने विषयमा विभिन्न क्लिनिकल अध्ययन भएका छन्।

केही व्यवस्थित समीक्षा तथा मेटा–विश्लेषणले उपवासको रक्तचिनीमा कमी देखाएका छन्। तर अध्ययनहरूबीच पर्याप्त भिन्नता पनि देखिएको छ र थप गुणस्तरीय अनुसन्धान आवश्यक छ। त्यसैले सिस्नुलाई मधुमेहको औषधि वा उपचारको विकल्प मान्नु उचित हुँदैन।

जोर्नीसम्बन्धी अनुसन्धान

सिस्नुका केही तयारी तथा प्रयोगलाई जोर्नीसम्बन्धी समस्या र सूजनसँग जोडेर अध्ययन गरिएको छ। एउटा सानो यादृच्छिक नियन्त्रित अध्ययनले रुमेटोइड आर्थराइटिस भएका बिरामीमा केही सूचकमा सम्भावित सुधार देखाएको थियो। तर यस्तो सीमित प्रमाणबाट सिस्नुले जोर्नीको रोग उपचार गर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

प्रोस्टेटसम्बन्धी अनुसन्धान

सिस्नुको जरासम्बन्धी तयारीलाई सौम्य प्रोस्टेट वृद्धि (BPH) का लक्षणमा अध्ययन गरिएको छ। २०२५ मा प्रकाशित व्यवस्थित समीक्षाले केही सम्भावित लाभ देखाए पनि उपलब्ध प्रमाणको निश्चितता कम रहेको र अझ राम्रो अध्ययन आवश्यक रहेको निष्कर्ष निकालेको छ।

एन्टिअक्सिडेन्ट तथा जैवसक्रिय यौगिक

सिस्नुमा फ्लाभोनोइड, फेनोलिक एसिड, क्यारोटिनोइडलगायत विभिन्न जैवसक्रिय यौगिक पाइन्छन्। यसैले यसको पोषण तथा खाद्य–कार्यात्मक सम्भावनाबारे वैज्ञानिक चासो बढेको छ। तर प्रयोगशालामा देखिएको जैविक गतिविधिलाई सीधै मानिसमा रोग उपचारको प्रमाण मान्न मिल्दैन।

यसबाट एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ—

विज्ञानले सिस्नुलाई अस्वीकार गरेको छैन; तर विज्ञानले यसलाई चमत्कारी औषधि पनि बनाएको छैन।

अनुसन्धान जारी छ।

---

७. सिस्नु कसरी खाने?

सिस्नु खाने सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा यसको सही संकलन र प्रशोधन हो।

टिप्दा

ताजा सिस्नु टिप्दा हातमा पन्जा लगाउनु वा चिम्टा प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ। यसको पोल्ने झुसले छालामा असहज प्रतिक्रिया दिन सक्छ।

पकाउँदा

सिस्नु काँचै खानु हुँदैन। राम्रोसँग धोएर उचित रूपमा पकाउनुपर्छ। उमाल्ने, ब्लान्च गर्ने वा अन्य तरिकाले पर्याप्त पकाउँदा यसको पोल्ने प्रभाव धेरै हदसम्म हट्छ।

तर सबै सिस्नु, सबै अवस्थामा र सबै व्यक्तिका लागि एउटै पकाउने समय नै सुरक्षित हुन्छ भनेर निश्चित समयलाई सार्वभौमिक नियम मान्नु उचित हुँदैन। प्रजाति, भाग, उमेर र तयारीको तरिका फरक हुन सक्छ।

खाने तरिका

सिस्नुलाई—

• झोल वा सुप,
• साग,
• दाल वा अन्य तरकारीसँग मिसाएर,
• ढिँडो वा रोटीसँग,
• तथा सुकाएर आवश्यकताअनुसार प्रयोग गर्न सकिन्छ।

यसरी प्रयोग गर्दा सिस्नु हाम्रो भोजनमा एक थप पोषणयुक्त साग बन्न सक्छ।

तर एउटा कुरालाई सधैं सम्झनुपर्छ—

सिस्नु स्वस्थ भोजनको एउटा हिस्सा हो; सम्पूर्ण भोजनको विकल्प होइन।

---

८. कसले विशेष सावधानी अपनाउने?

सिस्नु प्राकृतिक वनस्पति हो भन्दैमा सबैका लागि सबै अवस्थामा सुरक्षित हुन्छ भन्ने होइन।

कुनै दीर्घरोग भएका, नियमित औषधि सेवन गरिरहेका, गर्भवती वा स्तनपान गराइरहेका व्यक्तिले सिस्नुलाई औषधीय मात्रा वा नियमित पूरकका रूपमा प्रयोग गर्नुअघि चिकित्सक वा योग्य स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनु उचित हुन्छ।

विशेषगरी कुनै रोगको उपचार भइरहेको अवस्थामा सिस्नुको सेवनका कारण आफ्नो नियमित औषधि बन्द गर्ने वा मात्रा घटाउने निर्णय आफैं गर्नु हुँदैन।

खाना र औषधिको भूमिका फरक हुन्छ।

यो भिन्नता बुझ्नु नै सचेत स्वास्थ्य संस्कार हो।

---

९. सिस्नु किन बिर्सिँदै छ?

हाम्रो खानाको संसार बदलिएको छ।

पहिले घर वरिपरिको मौसमअनुकूल खाद्य पदार्थ थालमा आउँथे। अहिले बजारले संसारभरिका खाद्य पदार्थ हाम्रो घरसम्म ल्याइदिन्छ।

सुविधा बढेको छ।

तर त्यससँगै स्थानीय खाद्य ज्ञान हराउने जोखिम पनि बढेको छ।

आज धेरै बालबालिकाले सिस्नुको नाम त सुनेका छन्, तर यसको स्वाद, संकलन गर्ने तरिका र पकाउने विधि थाहा नहुन सक्छ।

हामीले यसलाई केवल पुरानो पुस्ताको सम्झना बनाएर छोड्नु हुँदैन।

तर पुनर्जीवनको अर्थ अन्धाधुन्ध प्रयोग गर्नु पनि होइन।

सिस्नु जस्ता स्थानीय खाद्य पदार्थलाई फेरि हाम्रो जीवनमा ल्याउने सही बाटो हो—

पहिचान → सुरक्षित संकलन → उचित प्रशोधन → सन्तुलित प्रयोग → वैज्ञानिक अध्ययन।

---

१०. सिस्नुबाट हामीले के सिक्ने?

सिस्नुको कथा अन्ततः सिस्नुको मात्र कथा होइन।

यो हाम्रो खाद्य संस्कृतिको एउटा ऐना हो।

हाम्रा पुर्खाले प्रकृतिलाई केवल हेरेनन्; त्यसबाट खानेकुरा पहिचान गरे। मौसमअनुसार खाद्य पदार्थ रोजे। अभावका समयमा उपलब्ध स्रोत प्रयोग गरे। धेरै कुरा अनुभवबाट सिके र पुस्तादेखि पुस्तामा हस्तान्तरण गरे।

आज हामीसँग त्यो ज्ञानसँगै आधुनिक विज्ञान पनि छ।

त्यसैले अब हाम्रो जिम्मेवारी झन् ठूलो छ।

न त पुरानो ज्ञानलाई अन्धविश्वास भनेर फाल्ने,
न त पुरानो अनुभवलाई प्रमाणबिनै विज्ञान बनाउने।

दुवैलाई संवादमा ल्याउने।

यही दृष्टिले सिस्नु हाम्रो लागि महत्वपूर्ण हुन्छ।

---

निष्कर्ष: गाउँको झारले सहरलाई के सिकाउँछ?

सिस्नु हाम्रो आँखामा सामान्य देखिने एउटा वनस्पति हुन सक्छ। तर यसको कथा सामान्य छैन।

यसमा हाम्रो गाउँ छ।

हाम्रो पुर्खाको अनुभव छ।

हाम्रो भान्साको स्वाद छ।

हाम्रो संस्कृतिको स्मृति छ।

र, आधुनिक विज्ञानका लागि अझै खोजी गर्न बाँकी सम्भावनाहरू पनि छन्।

तर सिस्नुको सबैभन्दा ठूलो पाठ सायद यसको औषधीय दाबीमा होइन, हामीले खानालाई कसरी हेर्छौँ भन्ने हाम्रो दृष्टिमा छ।

खाना केवल पेट भर्ने वस्तु होइन।

यो शरीरलाई आवश्यक पोषण दिने माध्यम हो। त्यसैले हामीले थालमा के राख्छौँ, कति राख्छौँ, कसरी पकाउँछौँ र कति सचेत भएर खान्छौँ—यी सबै कुरा स्वास्थ्यसँग जोडिएका छन्।

स्वास्थ्य राम्रो रहँदा जीवनका अरू काममा हाम्रो समय, श्रम र कमाइ प्रयोग गर्न सकिन्छ। रोग लागेपछि उपचार आवश्यक पर्दा उपचार गर्नैपर्छ; तर सकेसम्म स्वास्थ्यलाई पहिले नै जोगाउने जीवनशैली अपनाउनु अझ बुद्धिमानी हुन्छ।

जीवनभरको कमाइ रोग लागेपछि उपचारमा खर्च गरेर सक्नुभन्दा, स्वास्थ्य जोगाउने संस्कारलाई आजैदेखि आफ्नो थालबाट सुरु गर्नु राम्रो होइन र?

त्यसैले सिस्नु खाँदा हामी केवल एउटा साग खाइरहेका हुँदैनौँ।

हामी एउटा पुरानो खाद्य ज्ञानलाई सम्झिरहेका हुन्छौँ।

प्रकृतिले दिएको स्थानीय स्रोतलाई सम्मान गरिरहेका हुन्छौँ।

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—

आफ्नो स्वास्थ्यको जिम्मेवारी उपचारको दिन मात्र होइन, भोजनको हरेक दिन लिन सिकिरहेका हुन्छौँ।

किनकि—

स्वास्थ्य जोगाउनु नै उपचारको बोझ घटाउने पहिलो कदम हो।

— गणेश कटवाल