लसुन (Lasuna): आयुर्वेदको सूक्ष्म दृष्टिमा पूर्ण विश्लेषण

गणेश कटवाल

प्रस्तावना

लसुन (Lasuna) हाम्रो भान्साको सामान्य मसला मात्र होइन। आयुर्वेदिक परम्परामा यो महत्वपूर्ण औषधीय द्रव्य हो। भावप्रकाश निघण्टु (Bhavaprakasha Nighantu) लगायतका आयुर्वेदिक स्रोतमा लसुनका अनेक नाम र औषधीय महत्त्व वर्णित छन्।

लसुनलाई बुझ्ने आयुर्वेदिक दृष्टि केवल “यसले के फाइदा गर्छ?” भन्ने प्रश्नमा सीमित हुँदैन। यसको रस (Rasa), गुण (Guna), वीर्य (Virya), विपाक (Vipaka), कर्म (Karma), मात्रा (Matra), संस्कार (Samskara), अनुपान (Anupana), प्रकृति (Prakriti), अग्नि (Agni), ऋतु (Ritu) र रोगावस्थालाई सँगै हेर्नुपर्छ।

लसुनको महत्वपूर्ण पक्षमध्ये एक यसको हृदय–रक्तनली (cardiovascular) प्रणालीसँगको सम्बन्ध हो। सामान्य भाषामा भनिन्छ—“लसुनले रक्तनली सफा गर्छ।” यस अभिव्यक्तिलाई आधुनिक अर्थमा रक्तनलीको स्वास्थ्य, रक्तचाप, रक्तलिपिड, सूजन, अक्सिडेटिभ तनाव (oxidative stress) तथा रक्तनलीको भित्री तह अर्थात् एन्डोथेलियल कार्य (endothelial function) सँग सम्बन्धित प्रक्रियामा यसको सम्भावित प्रभावका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

आधुनिक मानव-अध्ययनहरूको समग्र विश्लेषणले पनि लसुन सेवनसँग कुल कोलेस्ट्रोल, एलडीएल (LDL), ट्राइग्लिसराइड (triglyceride) र रक्तचापजस्ता हृदय–रक्तनली जोखिम सूचकमा सुधार देखाएको छ। तर यसको अर्थ धमनीमा जमेको प्लाक (plaque) लाई लसुनले प्रत्यक्ष रूपमा पखालेर हटाउँछ भन्ने होइन।

यसैले लसुनलाई न त केवल मसला भनेर सीमित गर्न मिल्छ, न त सबै रोगको एउटै औषधि मान्न मिल्छ।

---

१. लसुन र रसुन : एउटै द्रव्य

आयुर्वेदिक परम्परामा लसुन (Lasuna) र रसुन (Rasona) एउटै द्रव्यका नाम हुन्। लसुनका उग्रगन्ध (Ugragandha) लगायत विभिन्न पर्याय पनि आयुर्वेदिक स्रोतमा पाइन्छन्।

“रसुन” नामलाई यसको रससम्बन्धी विशेषतासँग जोडेर व्याख्या गरिएको पाइन्छ। लसुनमा अम्ल रस (Amla Rasa) बाहेक पाँच रस रहने भएकाले यसको नामकरणसम्बन्धी परम्परागत व्याख्या विकसित भएको देखिन्छ।

त्यसैले एउटा कुरा स्पष्ट छ—

लसुन कुटेपछि रसुन बन्ने होइन। लसुन र रसुन एउटै द्रव्यका नाम हुन्।

तर लसुन कुट्दा एउटा महत्वपूर्ण परिवर्तन हुन्छ।

लसुनका कोषिका (cells) फुटेपछि एलिनेज (alliinase) सक्रिय हुन्छ र एलिन (alliin) बाट एलिसिन (allicin) बन्ने प्रक्रिया सुरु हुन्छ। एलिसिन ताजा कुटेको लसुनको विशिष्ट गन्ध र तीक्ष्ण रासायनिक सक्रियतासँग सम्बन्धित प्रमुख यौगिक हो।

अर्थात्—

नाम बदलिँदैन; द्रव्यभित्रको रासायनिक सक्रियता बदलिन्छ।

---

२. पौराणिक मान्यता र ऐतिहासिकता

लसुनको उत्पत्तिलाई समुद्र मन्थनबाट प्राप्त अमृतसँग जोड्ने पौराणिक कथा परम्परामा पाइन्छ। यस्तो कथालाई ऐतिहासिक वा वनस्पति–वैज्ञानिक उत्पत्तिको प्रमाणका रूपमा होइन, पौराणिक तथा सांस्कृतिक मान्यताका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

तर लसुनको आयुर्वेदिक प्रयोग केवल पौराणिक कथामा आधारित छैन। चरक संहिता (Charaka Samhita) मा लशुनको गुण र प्रयोगसम्बन्धी वर्णन पाइन्छ। पछिल्ला निघण्टु (Nighantu) ग्रन्थहरूमा पनि यसको नाम, भेद, गुण र कर्मसम्बन्धी विवरण थप विकसित भएको पाइन्छ।

यसैले लसुनको महत्त्व बुझ्दा पौराणिक कथा र चिकित्सकीय परम्परालाई एउटै प्रमाणको तहमा राख्नु हुँदैन।

लसुनको औषधीय प्रयोग आधुनिक समयको आविष्कार होइन; यसको आफ्नै दीर्घ आयुर्वेदिक प्रयोग–परम्परा छ।

---

३. वानस्पतिक परिचय

विशेषता	विवरण
वैज्ञानिक नाम (Scientific name)	Allium sativum L.
प्रयोग हुने मुख्य भाग	कन्द (bulb) तथा त्यसका कोसा
स्वरूप	भूमिगत कन्द, लामो पात
गन्ध	तीव्र र विशिष्ट
प्रमुख सक्रिय पक्ष	सल्फरयुक्त यौगिक (sulfur-containing compounds)

लसुनको आधुनिक वनस्पति वर्गीकरण (botanical classification) मा Allium sativum लाई अमरिलिडेसी (Amaryllidaceae) परिवारमा राखिन्छ; पुरानो वर्गीकरणमा लिलिएसी (Liliaceae) अन्तर्गत पनि राखिएको पाइन्छ।

लसुनको विशिष्ट गन्ध र कुट्दा उत्पन्न हुने तीक्ष्णता यसका सल्फरयुक्त यौगिकसँग सम्बन्धित छन्। यसको रासायनिक संरचना र जैविक प्रभाव आधुनिक विज्ञानमा निरन्तर अध्ययनको विषय बनेका छन्।

---

४. आयुर्वेदिक गुण : लसुनको वास्तविक परिचय

लसुनको आयुर्वेदिक पहिचान यसको रस–गुण–वीर्य–विपाक–कर्मबाट हुन्छ।

पक्ष	आयुर्वेदिक वर्णन
रस (Rasa)	कटु, तिक्त, कषाय, लवण, मधुर
गुण (Guna)	स्निग्ध, गुरु, तीक्ष्ण
वीर्य (Virya)	उष्ण
विपाक (Vipaka)	कटु
प्रमुख कर्म (Karma)	वातघ्न, दीपन, पाचन, वृष्य आदि

लसुनमा अम्ल रस बाहेक पाँच रसको वर्णन पाइन्छ। यसको उष्ण तथा तीक्ष्ण प्रकृतिका कारण वात–कफसँग सम्बन्धित अवस्थाहरूमा यसको विशेष प्रयोग देखिन्छ।

चरक संहिताको वर्णनमा लशुनलाई स्निग्ध, उष्ण, वृष्य, कटु, गुरु तथा वात, कृमि, कुष्ठ र गुल्मसम्बन्धी प्रयोगसँग जोडिएको पाइन्छ।

आयुर्वेदमा त्यसैले प्रश्न केवल—

“लसुन राम्रो कि नराम्रो?”

होइन।

प्रश्न हो—

कसका लागि? कति? कहिले? कुन संस्कारमा? कुन अनुपानसँग? कुन रोगावस्थामा?

यही नै आयुर्वेदको सूक्ष्म दृष्टि हो।

---

५. लसुन र रक्तनली : यसको महत्वपूर्ण केन्द्रीय पक्ष

लसुनको महत्वपूर्ण व्यावहारिक पक्षमध्ये हृदय र रक्तनलीको स्वास्थ्यसँग यसको सम्बन्ध विशेष ध्यानयोग्य छ।

हामी सामान्य भाषामा भन्छौँ—

“लसुनले रक्तनली सफा गर्छ।”

यो अभिव्यक्ति केवल लोकभाषाको एउटा वाक्य भनेर छोड्नुपर्ने कुरा होइन। तर यसको अर्थ पनि ठीकसँग बुझ्नुपर्छ।

रक्तनली सफा गर्नु भन्नाले धमनीभित्र जमेको प्लाक (plaque) लाई लसुनले प्रत्यक्ष रूपमा पखालेर हटाउँछ भन्ने होइन। यसको गहिरो अर्थ रक्तनलीको स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित विभिन्न प्रक्रियामा सहयोग गर्ने सम्भावनासँग जोडिन्छ।

आधुनिक अनुसन्धानले लसुनका विभिन्न तयारी (preparations) लाई रक्तचाप, रक्तलिपिड, अक्सिडेटिभ तनाव, सूजन तथा अन्य हृदय–रक्तनली जोखिम सूचकसँग सम्बन्धित गरेर अध्ययन गरेको छ।

२०२६ मा प्रकाशित एक अद्यावधिक व्यवस्थित समीक्षा तथा मेटा–विश्लेषण (systematic review and meta-analysis) मा १०८ वटा अनियमित नियन्त्रित परीक्षण (randomized controlled trials) र ७,१३७ सहभागी समेटिएका थिए। त्यसमा लसुन सेवनसँग ट्राइग्लिसराइड, कुल कोलेस्ट्रोल, एलडीएल (LDL), एचडीएल (HDL), सिस्टोलिक तथा डायस्टोलिक रक्तचापलगायत केही हृदय–रक्तनली जोखिम सूचकमा सुधार देखिएको थियो। अध्ययनले थप ठूलो र दीर्घकालीन अनुसन्धान आवश्यक रहेको पनि उल्लेख गरेको छ।

यसैले “रक्तनली सफा गर्ने” भन्ने व्यावहारिक अभिव्यक्तिलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ—

लसुनले रक्तनलीको स्वास्थ्य जोगाउन सहयोग गर्ने विभिन्न जैविक प्रक्रियामा प्रभाव पार्न सक्छ।

यही ठाउँमा आयुर्वेदको हृद्य कर्म (Hridaya-related action) र आधुनिक हृदय–रक्तनली अनुसन्धानबीच संवादको महत्वपूर्ण सम्भावना देखिन्छ।

---

६. लसुन, कुटाइ र संस्कार

लसुनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको **संस्कार (Samskara)**सँग सम्बन्धित छ।

काँचो लसुनलाई कुट्दा वा पिस्दा कोषिकीय संरचना फुट्छ। त्यसपछि एलिनेज (alliinase) सक्रिय भएर एलिन (alliin) बाट एलिसिन (allicin) बन्ने प्रक्रिया सुरु हुन्छ। एलिसिन अस्थिर यौगिक (unstable compound) भएकाले त्यसपछि अन्य सल्फरयुक्त यौगिकमा परिवर्तन हुन सक्छ।

यसैले—

काँचो, कुटेको, पकाएको वा अन्य माध्यममा संस्कारित लसुनलाई एउटै रासायनिक अवस्थामा रहेको द्रव्य मान्न मिल्दैन।

आयुर्वेदको संस्कारसम्बन्धी दृष्टिसँग आधुनिक रासायनिक अध्ययनको संवादको एउटा महत्वपूर्ण ठाउँ यही हो।

तर यहाँ एउटा वैज्ञानिक सीमा पनि सम्झनुपर्छ—

रासायनिक सक्रियता देखिनु र मानिसमा निश्चित चिकित्सकीय लाभ प्रमाणित हुनु एउटै कुरा होइन।

---

७. आयुर्वेदिक प्रयोग : द्रव्य मात्र होइन, व्यक्ति पनि

आयुर्वेदमा औषधिको प्रभाव केवल द्रव्यले निर्धारण गर्दैन।

मात्रा (Matra), काल (Kala), संस्कार (Samskara), अनुपान (Anupana), प्रकृति (Prakriti), अग्नि (Agni), देश (Desha) र रोगावस्था पनि विचार गरिन्छ।

लसुन उष्ण र तीक्ष्ण भएकाले वात–कफसम्बन्धी अवस्थाहरूमा यसको उपयोगी पक्ष देखिए पनि पित्तप्रधान वा अत्यधिक उष्णता भएका व्यक्तिमा यसको प्रयोग उस्तै रूपमा उपयुक्त नहुन सक्छ।

परम्परागत प्रयोगमा लसुनलाई पाचन, कृमि, वातसम्बन्धी विकार, गुल्म, बल तथा वृष्य प्रयोजन र अन्य चिकित्सकीय अवस्थासँग जोडिएको पाइन्छ।

तर यहाँ मूल आयुर्वेदिक सिद्धान्त नबिर्सौँ—

एउटै द्रव्य सबै व्यक्ति, सबै रोग र सबै मात्राका लागि एउटै हुँदैन।

---

८. मात्रा, अनुपान र प्रयोगविधि

आयुर्वेदमा औषधिको प्रभाव बुझ्दा मात्रा र अनुपानलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन।

भोजनमा सामान्य मात्रामा प्रयोग गरिने लसुन र औषधीय मात्रामा प्रयोग गरिने लसुन एउटै कुरा होइन।

त्यसैगरी काँचो, कुटेको, पकाएको, घिउ वा तेलमा संस्कारित अथवा अन्य द्रव्यसँग मिलाइएको लसुनको प्रयोग पनि एउटै प्रभाव भएको मान्न मिल्दैन।

यसैले लसुन प्रयोग गर्दा प्रश्न केवल “लसुन खाने कि नखाने?” होइन।

कति खाने?
कुन समयमा खाने?
कुन रूपमा खाने?
कुन अनुपानसँग खाने?
कुन व्यक्तिले खाने?
कुन उद्देश्यले खाने?

यी प्रश्न पनि सँगै आउँछन्।

औषधीय प्रयोगमा निश्चित मात्रा र अनुपान चिकित्सकीय सन्दर्भअनुसार निर्धारण गरिनुपर्छ।

---

९. कसले सावधानी अपनाउने?

लसुनको उष्ण र तीक्ष्ण प्रकृतिका कारण केही अवस्थामा विशेष सावधानी आवश्यक हुन्छ।

विशेषतः—

१. पित्तप्रधान वा उष्णता बढी भएका व्यक्ति।
२. पेटमा जलन वा अम्लपित्तसम्बन्धी संवेदनशीलता भएका व्यक्ति।
३. रक्तस्रावसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्ति।
४. गर्भावस्था वा स्तनपानको अवस्थामा औषधीय मात्रामा प्रयोग गर्न खोज्ने व्यक्ति।
५. साना बालबालिका।
६. तीव्र बान्ता, झाडापखाला वा पाचनसम्बन्धी असहजता भएका व्यक्ति।
७. नियमित औषधि सेवन गरिरहेका व्यक्ति।
८. रक्त जम्ने प्रक्रियामा असर पार्ने वा अन्य दीर्घरोगका औषधि सेवन गरिरहेका व्यक्ति।

विशेषतः औषधीय मात्रामा लसुन वा लसुनका पूरक पदार्थ (supplements) प्रयोग गर्ने व्यक्तिले चिकित्सकीय सल्लाह लिनु उचित हुन्छ।

त्यसैगरी कुटेको काँचो लसुनलाई लामो समयसम्म छालामा लगाउने घरेलु उपचार पनि सुरक्षित मान्नु हुँदैन। यस्तो प्रयोगबाट छालामा रासायनिक जलन (chemical burn) भएको चिकित्सकीय घटना समेत प्रकाशित भएको छ।

---

१०. लसुन र आधुनिक विज्ञान : दुई ज्ञानभाषाबीचको संवाद

आयुर्वेदले लसुनलाई—

रस, गुण, वीर्य, विपाक, कर्म, दोष, प्रकृति, मात्रा, काल, संस्कार र अनुपान

को भाषामा चिन्यो।

आधुनिक विज्ञानले त्यसै द्रव्यलाई—

कोशिका, एन्जाइम, अणु, रासायनिक यौगिक र जैवरासायनिक प्रक्रिया

को भाषामा अध्ययन गरिरहेको छ।

लसुनको उदाहरणमा एलिन (alliin), एलिनेज (alliinase) र एलिसिन (allicin) बीचको प्रक्रिया यसको स्पष्ट उदाहरण हो।

त्यसैगरी हृदय–रक्तनलीसम्बन्धी अनुसन्धानमा लसुनको सम्भावित प्रभाव रक्तचाप, रक्तलिपिड, अक्सिडेटिभ तनाव तथा सूजनजस्ता क्षेत्रमा अध्ययन भइरहेको छ।

तर यहाँ दुई अतिवादबाट बच्नुपर्छ।

पहिलो: “आधुनिक विज्ञानले प्रमाणित नगरेसम्म आयुर्वेदको प्रयोग ज्ञान होइन।”

दोस्रो: “आयुर्वेदमा वर्णन भएकाले आधुनिक अनुसन्धानको आवश्यकता छैन।”

दुवै दृष्टि अपूर्ण छन्।

आयुर्वेदको आफ्नै ज्ञानपरम्परा छ। आधुनिक विज्ञानको आफ्नै अनुसन्धान पद्धति छ। एउटाले अर्कोलाई नष्ट गर्नुपर्ने आवश्यकता छैन।

जहाँ अवलोकन मिल्छ, त्यहाँ सम्बन्ध खोजौँ।
जहाँ फरक छ, त्यहाँ अध्ययन गरौँ।
जहाँ प्रमाण अपूर्ण छ, त्यहाँ ‘अझै अनुसन्धान आवश्यक छ’ भनौँ।

ज्ञानको उद्देश्य कुनै एउटा पद्धतिलाई विजयी बनाउनु होइन—

सत्यलाई अझ स्पष्ट रूपमा बुझ्नु हो।

---

११. लसुनलाई कसरी बुझ्ने?

लसुनलाई केवल “राम्रो खाद्य पदार्थ” भनेर बुझ्दा यसको आधा कुरा मात्र बुझिन्छ।

लसुनलाई केवल “औषधि” भनेर बुझ्दा पनि कुरा अधुरो हुन्छ।

यसलाई बुझ्नुपर्छ—

आहारका रूपमा,
औषधीय द्रव्यका रूपमा,
संस्कारित पदार्थका रूपमा,
वात–कफसम्बन्धी द्रव्यका रूपमा,
हृद्य कर्मसँग सम्बन्धित द्रव्यका रूपमा,
र आधुनिक अनुसन्धानको विषयका रूपमा।

यसको वास्तविक शक्ति केवल “लसुन” भन्ने नाममा छैन।

गुणमा छ।
मात्रामा छ।
संस्कारमा छ।
प्रकृतिमा छ।
कालमा छ।
अनुपानमा छ।
र सही व्यक्तिमा सही प्रयोगमा छ।

---

१२. निष्कर्ष

लसुन सामान्य मसला मात्र होइन। आयुर्वेदिक परम्परामा यो महत्वपूर्ण औषधीय द्रव्य हो। यसको वास्तविक परिचय यसको गन्ध वा स्वादमा मात्र होइन; रस, गुण, वीर्य, विपाक, कर्म, संस्कार, मात्रा, अनुपान, प्रकृति र रोगावस्थाको समग्रतामा छ।

यसको महत्वपूर्ण पक्षमध्ये हृदय–रक्तनलीसँगको सम्बन्ध विशेष ध्यानयोग्य छ। “लसुनले रक्तनली सफा गर्छ” भन्ने व्यावहारिक अभिव्यक्तिलाई आधुनिक भाषामा रक्तनलीको स्वास्थ्य, रक्तचाप, रक्तलिपिड, अक्सिडेटिभ तनाव र सूजनसँग सम्बन्धित विभिन्न प्रक्रियामा यसको सम्भावित प्रभावका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। आधुनिक मानव-अध्ययनले पनि केही हृदय–रक्तनली जोखिम सूचकमा सुधारको संकेत दिएको छ; तर यसलाई धमनीमा जमेको प्लाक प्रत्यक्ष रूपमा हटाउने निश्चित उपचारका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन।

लसुन कुट्दा रसुन बन्ने होइन; लसुनभित्रको रासायनिक सक्रियता बदलिन्छ। एलिनेजको सक्रियताबाट एलिनबाट एलिसिन बन्ने प्रक्रिया सुरु हुन्छ।

यही ठाउँमा आयुर्वेद र आधुनिक विज्ञानबीचको वास्तविक संवाद देखिन्छ।

आयुर्वेदले द्रव्यलाई गुण र कर्मको समग्रतामा हेर्छ। आधुनिक विज्ञानले त्यसै द्रव्यलाई अणु र जैवरासायनिक प्रक्रियाको तहमा अध्ययन गर्छ।

दुवैलाई जबर्जस्ती एउटै बनाउन आवश्यक छैन।

आयुर्वेदलाई आधुनिक विज्ञानको प्रमाणपत्रको प्रतीक्षामा राख्नु हुँदैन। आधुनिक विज्ञानलाई पनि आयुर्वेदको सम्पूर्ण ज्ञानको अन्तिम निर्णायक ठान्नु हुँदैन।

जहाँ दुवैका अवलोकन मिल्छन्, त्यहाँ संवाद गरौँ।
जहाँ फरक छन्, त्यहाँ अनुसन्धान गरौँ।
जहाँ प्रमाण अपूर्ण छ, त्यहाँ अपूर्णता स्वीकार गरौँ।
र जहाँ आयुर्वेदको आफ्नै ग्रन्थीय तथा चिकित्सकीय परम्परा छ, त्यसलाई त्यसकै ज्ञानभाषामा बुझौँ।

लसुनको ज्ञान एउटा रासायनिक यौगिकको नाम जान्नु मात्र होइन; लसुनलाई कहिले, कसलाई, कति, कुन संस्कारमा र कुन उद्देश्यले प्रयोग गर्ने विवेक जान्नु हो।

मूल मन्त्र

“लसुन खानुस्, तर आयुर्वेदको मर्म बुझेर। द्रव्यलाई मात्र नहेर्नुस्—गुण, मात्रा, प्रकृति, ऋतु, संस्कार र अनुपानलाई पनि बुझ्नुस्। ज्ञानलाई कुनै एक पद्धतिको सीमामा नराखी, अनुभव, विवेक र सत्यको खोजसँग जोड्नुस्।”

---

१३. सन्दर्भ ग्रन्थ तथा आधुनिक अध्ययन

आयुर्वेदिक सन्दर्भ

• चरक संहिता (Charaka Samhita) — सूत्रस्थान (Sutra Sthana), अन्नपानविधि अध्याय (Annapana Vidhi), लशुनसम्बन्धी वर्णन।
• सुश्रुत संहिता (Sushruta Samhita) — लशुनसम्बन्धी औषधीय प्रसङ्ग।
• काश्यप संहिता (Kashyapa Samhita) — लशुनसम्बन्धी प्रयोग तथा लशुनकल्प परम्परा।
• धन्वन्तरी निघण्टु (Dhanvantari Nighantu) — लशुन/रसुनका भेद र गुणसम्बन्धी वर्णन।
• राज निघण्टु (Raja Nighantu) — लसुन/रसुनका नाम, भेद र गुणसम्बन्धी वर्णन।
• भावप्रकाश निघण्टु (Bhavaprakasha Nighantu) — लशुनका पर्याय, गुण तथा औषधीय प्रयोगसम्बन्धी वर्णन।

आधुनिक वैज्ञानिक सन्दर्भ

• Behrouz V, Zahroodi M, Clark CCT, et al. Effects of Garlic Supplementation on Cardiovascular Risk Factors in Adults: A Comprehensive Updated Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Nutrition Reviews. 2026;84(1):1–35. DOI: 10.1093/nutrit/nuaf090.
• Borlinghaus J, Foerster J, Kappler U, et al. Allicin, the Odor of Freshly Crushed Garlic: A Review of Recent Progress in Understanding Allicin's Effects on Cells. Molecules. 2021;26(6):1505. DOI: 10.3390/molecules26061505.
• Bioavailability, Health Benefits, and Delivery Systems of Allicin: A Review. Journal of Agricultural and Food Chemistry. 2023. DOI: 10.1021/acs.jafc.3c05602.
• The Association of Garlic Intake and Cardiovascular Risk Factors: A Systematic Review and Meta-Analysis. Critical Reviews in Food Science and Nutrition. 2022. DOI: 10.1080/10408398.2022.2053657.
• Martins N, Petropoulos S, Ferreira ICFR. Chemical Composition and Bioactive Compounds of Garlic (Allium sativum L.) as Affected by Pre- and Post-Harvest Conditions: A Review. Food Chemistry. 2016;211:41–50. DOI: 10.1016/j.foodchem.2016.05.029.