मुस्कानभित्रको अनुहार
१. ऐनाको झूट
त्यो बिहान पनि उसले ऐनामा आफ्नो मुस्कान हेर्यो।
कति सुन्दर—अरूलाई देखाउन बनाइएको, अरूलाई खुसी पार्न सजाइएको। घरमा, कार्यालयमा, सडकमा, सामाजिक सञ्जालमा—जताततै त्यही मुस्कान।
तर आज ऐनाको काँचले एकछिन त्यो मुस्कानको तह खोलेजस्तो भयो।
र त्यसको तल एउटा अनुहार देखियो—थकित, रुने बानी परेको, तर कहिल्यै नरोएको।
उसले आफैंलाई सोध्यो—
“यो मुस्कान मेरो हो, कि यो अनुहार?”
सत्य यो थियो—दुवै उसकै थिए।
एउटा उसले संसारलाई देखायो, अर्को उसले आफैंलाई पनि देखाउन डरायो।
२. समाजको मास्क
सायद हामीमध्ये धेरैको मुस्कानभित्र एउटा थकित अनुहार लुकेको हुन्छ।
जब हामी मुस्कुराउँछौं, हामी संसारलाई भन्छौं—
“म ठीक छु।”
तर त्यही क्षण हाम्रो मनभित्र कोही चिच्याइरहेको हुन्छ—
“म ठीक छैन।”
हामी मुस्कुराउँछौं, किनभने संसारले मुस्कुराउन भन्छ। आँसु देखाउनु कमजोरी हो भनेर सिकाइयो। आफ्नो पीडा लुकाउनु नै बलियो हुनु हो भन्ने भ्रममा हामी हुर्कियौं।
तर जति धेरै पीडा लुकाउँछौं, त्यति नै त्यो भित्रबाट आफ्नो अस्तित्व खोज्न थाल्छ।
नेपाली समाजमा मुस्कानलाई शिष्टता मानिन्छ।
“रुनु हुँदैन” भनेर सिकाइन्छ—तर “किन रुनु हुँदैन?” भनेर विरलै सोधिन्छ।
अनि हामी मुस्कानको पर्खालभित्र थुनिन्छौं।
आमाको मुस्कान—“सबै ठीक छ” भन्छ, तर मनभित्र सन्तानको भविष्यको चिन्ता बोकेको हुन्छ।
बुबाको मुस्कान—“मलाई चिन्ता नगर” भन्छ, तर आफ्नै काँधमा संसारको बोझ थिचिएको हुन्छ।
साथीको मुस्कान—“म हँसीखुसी छु” भन्छ, तर हृदयभित्र एक्लोपनको खाडल गहिरिँदै गएको हुन सक्छ।
र आफ्नै मुस्कान—संसारलाई विश्वास दिलाउँछ, तर कहिलेकाहीँ आफैंलाई नै धोका दिइरहेको हुन्छ।
यी सबै मुस्कानको तल एउटा यस्तो अनुहार हुन्छ, जसलाई अरूले देख्दैनन्।
जो एक्लै रातभर जाग्छ, तर बिहान फेरि मुस्कान लगाउँछ।
३. आफूसँगको भेट
यो लेख मुस्कानलाई दोष दिन आएको होइन।
मुस्कान हाम्रो बाँच्ने एउटा कला पनि हो। कहिलेकाहीँ कठिन समय पार गर्ने हाम्रो शक्ति पनि हो।
तर जब हामी बिर्सन्छौं कि त्यो मुस्कान हाम्रो स्वतन्त्र अभिव्यक्ति होइन, संसारको अपेक्षा बन्दै गएको छ—तब त्यही मुस्कानले हामीलाई आफैंबाट टाढा बनाउन थाल्छ।
अनि हामी आफैंलाई सोध्न बिर्सन्छौं—
“म कहिले साँच्चै मुस्कुराएको थिएँ?”
“मेरो मुस्कानभित्र के छ?”
“के म त्यो अनुहारलाई हेर्न तयार छु?”
यो लेख लेख्दै गर्दा मैले पनि आफ्नो ऐना हेरें।
र मैले पनि आफ्नो मुस्कानभित्र त्यो थकित अनुहार देखें।
त्यो अनुहारले मलाई सोध्यो—
“के तिमी यो लेख आफ्नो कमजोरी स्वीकारेर लेख्दैछौ, कि अरूलाई मात्र सिकाउन?”
त्यो प्रश्नले मलाई रोक्यो।
किनभने यदि मैले आफ्नो पीडालाई नहेरी लेखें भने—यो केवल उपदेश हुन्छ, अनुभूति होइन।
त्यसैले म इमानदारीपूर्वक स्वीकार्छु—
यो लेख मेरो पनि कथा हो।
मेरो मुस्कानभित्र पनि त्यो अनुहार छ।
र म त्यसलाई हेर्न डराउँछु।
तर त्यो डरलाई स्वीकार्नु नै यस लेखको सबैभन्दा ठूलो सत्य हो।
४. दर्शनको दृष्टि
ठ्याक्कै यही ठाउँमा पूर्वीय दर्शनले हामीलाई आफूभित्र फर्किने एउटा गहिरो दृष्टि दिन्छ।
बुद्धको शिक्षाले बाहिरी सहाराभन्दा आफ्नै चेतना र सत्यलाई हेर्न प्रेरित गर्छ। “आफैं आफ्नो दीप बन” भन्ने भाव यही आत्मदर्शनतर्फको संकेत हो।
गीताको “समत्वं योग उच्यते” भन्ने वाक्यले सुख–दुःख, अनुकूलता–प्रतिकूलता र जीवनका द्वन्द्वहरूलाई समभावले हेर्न सिकाउँछ।
हामीले मुस्कानलाई मात्र आफ्नो मान्यौं, तर थकानलाई अस्वीकार गर्यौं। तर जीवनको सत्य यही हो—मुस्कान पनि हाम्रो हो, थकान पनि हाम्रो हो। आँसु पनि हाम्रो हो, साहस पनि हाम्रो हो।
पूर्वीय चिन्तनको एउटा साझा सन्देश यही हो—आफूबाट भागेर मुक्ति प्राप्त हुँदैन; आफूलाई देखेर, बुझेर र स्वीकारेर मात्र भित्रको यात्रा सुरु हुन्छ।
त्यसैले ऐनामा देखिने अनुहारसँग डराउनु आवश्यक छैन।
त्यो अनुहार हाम्रो शत्रु होइन।
त्यो त हामीले लामो समयदेखि नहेरेको आफ्नै एउटा अंश हो।
र जब हामी त्यसलाई हेर्न थाल्छौं, बाहिरी मुस्कानभन्दा गहिरो एउटा शान्ति जन्मिन थाल्छ।
५. मुक्तिको मुस्कान
त्यो अनुहार—
हाम्रो नदेखिएको थकान हो।
हाम्रो कसैलाई नभनेको पीडा हो।
हाम्रो “म ठीक छु” भन्ने झूट हो, जसलाई हामी आफैंले पनि विश्वास गर्न थालेका छौं।
र यो स्वीकार्नु—कि हामीभित्र पनि पीडा छ—कमजोरी होइन, मानवता हो।
किनभने जो आफ्नो कमजोरी स्वीकार्न सक्छ, उसले अरूको कमजोरीलाई पनि फरक आँखाले हेर्न थाल्छ।
त्यहाँबाट दोष होइन—करुणा जन्मिन्छ।
त्यसैले आज यस लेखले एउटा निम्तो दिन्छ—
आफ्नो मुस्कानको तल हेर।
त्यो अनुहारलाई देख।
उसलाई इन्कार नगर।
उसलाई “मेरो” भनेर स्वीकार गर।
किनभने आफूभित्र लुकेको पीडालाई स्वीकारेपछि मात्र मुस्कानले आफ्नो वास्तविक अर्थ पाउन थाल्छ।
र यदि तिमी अझै डराउँछौ भने—म पनि डराउँछु।
तर मैले त्यो अनुहारलाई यस लेखभित्र समेटें।
र जब मैले त्यसलाई स्वीकारें, त्यो अनुहार अलिकति कम भारी लाग्यो।
सायद यही नै आफूभित्र फर्किने पहिलो कदम हो—
अरूलाई मात्र होइन, आफैंलाई पनि सत्य भन्नु।
६. अन्त्य, तर सुरुवात
अघि उसले ऐनामा आफ्नो मुस्कान हेर्यो।
तर अब उसले त्यही ऐनामा आफैंलाई हेर्छ।
मुस्कान होइन—अनुहार।
थकित भए पनि, आँसुले भरिएको भए पनि—त्यो उसकै हो।
र पहिलोपटक उसले महसुस गर्छ—
“म त्यो मुस्कान मात्र होइन।
म त्यो थकित अनुहार मात्र पनि होइन।
म त्यो हुँ—जसले दुवैलाई हेर्न सक्छ,
आफ्नो कमजोरी स्वीकार्न सक्छ,
र फेरि पनि आफैंलाई माया गर्न सक्छ।”
सायद मुक्ति यही हो—
जब तिमी मुस्कानभित्रको अनुहारलाई पनि आफ्नै अनुहार मान्न सक्छौ।
किनभने जबसम्म त्यसलाई लुकाउँछौ—तिमी त्यसबाट भागिरहन्छौ।
जब स्वीकार्छौ—त्यही अनुहार तिम्रो शिक्षक बन्न थाल्छ।
उसैले सिकाउँछ—
सत्यबाट भागेर शान्ति पाइँदैन।
सत्यलाई स्वीकारेर मात्र शान्ति जन्मिन्छ।
अब उसले ऐनामा फेरि हेर्छ।
यसपटक साँच्चै।
अनुहार थकित छ।
आँखा सुकेका छन्।
तर पहिलोपटक उसले आफूलाई देख्छ।
र देखेपछि ऊ मुस्कुराउँछ—
तर यसपटक संसारका लागि होइन, आफ्नै लागि।
त्यो मुस्कान सानो छ।
तर साँचो छ।
किनभने त्यसले पीडालाई लुकाउँदैन—अँगाल्छ।
यो लेख—तिम्रो लागि
जो मुस्कानभित्र आफ्नो अनुहार खोज्दैछौ।
जो थकित छौ, तर देखाउँदैनौ।
जो कसैलाई भन्न चाहन्छौ—“म ठीक छैन,” तर अझै मुस्कुराइरहेछौ।
र यो लेख—मेरो लागि पनि।
किनभने मैले यो लेख लेख्दा आफ्नो मुस्कानको तह पनि खोलेँ।
र त्यसभित्र मैले आफ्नो थकित अनुहार देखें।
पहिलोपटक त्यसलाई हटाउने प्रयास गरिनँ।
त्यसलाई लेखभित्र बस्न दिएँ।
सायद त्यसैले त्यो अनुहार अलिकति हल्का भयो।
त्यसैले आज—
मुस्कान तोड्नुपर्छ भन्ने होइन।
पहिले मुस्कानभित्रको अनुहारलाई हेर्नुपर्छ।
उसलाई बोल्न देऊ।
आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर।
आफ्नो पीडालाई अस्वीकार नगर।
त्यसपछि मात्र साँचो मुस्कान फर्किन सक्छ।
किनभने सबैभन्दा सुन्दर मुस्कान त्यो हो, जसले पीडालाई पनि अँगाल्न सक्छ।
र सबैभन्दा साँचो लेख त्यो हो, जसले लेखकको कमजोरीलाई पनि लुकाउँदैन।
अन्त्य
तर तिम्रो सुरुवात—अहिले।
र मेरो पनि।
0 Comments