ग्यास्ट्रिक, H. pylori र लसुन : चरकदेखि आधुनिक उपचारसम्मको खोज

गणेश कटवाल

लसुन–घिउ–मनतातो पानीदेखि आधुनिक उपचारसम्म : एउटा पुरानो ज्ञान र नयाँ विज्ञानबीचको संवाद

ग्यास्ट्रिकलाई हामीमध्ये धेरैले सामान्य समस्या ठान्छौँ। पेट पोल्ने, अमिलो डकार आउने, पेट फुल्ने, अपच हुने वा खाना खाएपछि असहज महसुस हुनेबित्तिकै त्यसलाई ‘ग्यास्ट्रिक’ भनेर छोडिदिन्छौँ। तर सबै ग्यास्ट्रिक एउटै कारणले हुँदैन। कतिपय अवस्थामा यसको पछाडि हेलिकोब्याक्टर पाइलोरी (Helicobacter pylori) जस्तो जीवाणु पनि हुन सक्छ।

यहीँबाट एउटा रोचक प्रश्न उठ्छ—आधुनिक विज्ञानले आज पहिचान गरेको यस्तो जीवाणुसँग सम्बन्धित पेटको समस्याबारे प्राचीन आयुर्वेदले के अवलोकन गरेको थियो? लसुनलाई आयुर्वेदका आचार्यहरूले किन विशेष महत्त्व दिए? र आज आधुनिक विज्ञानले लसुनभित्रको एलिसिन (Allicin) जस्ता सक्रिय यौगिकमाथि किन अनुसन्धान गरिरहेको छ?

यो प्रश्नको उत्तर खोज्दा न त आयुर्वेदलाई आधुनिक विज्ञानको विकल्प बनाएर प्रस्तुत गर्नुपर्छ, न आधुनिक विज्ञानलाई पुरानो ज्ञानको विरोधी ठान्नुपर्छ।

बरु प्रश्न यति हो—दुई फरक ज्ञानपरम्पराले एउटै स्वास्थ्य समस्याका केही पक्षलाई आ–आफ्नो भाषामा कसरी हेरे?

---

चरकले लशुनलाई ‘कृमिघ्न’ किन भने?

चरक संहिताको सूत्रस्थानमा लशुन अर्थात् लसुनका गुण वर्णन गर्दै स्पष्ट रूपमा ‘क्रिमिघ्न’ भनिएको छ। त्यही श्लोकमा लसुनलाई स्निग्ध, उष्ण, कटु र गुरु गुणयुक्त पनि भनिएको छ।

“क्रिमिकुष्ठकिलासघ्नो वातघ्नो गुल्मनाशनः...”

यहाँ ‘कृमि’ शब्दलाई आजको सूक्ष्मजीवविज्ञानको कुनै एउटै जीवाणुको वैज्ञानिक नामसँग सीधै बराबर राख्नु उचित हुँदैन। आयुर्वेदको ‘कृमि’ एउटा व्यापक चिकित्सकीय अवधारणा हो।

तर अर्को तथ्य पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ—चरकले लसुनलाई कृमिघ्न अर्थात् कृमिसम्बन्धी विकारमा उपयोगी द्रव्यका रूपमा उल्लेख गरेका छन्।

आज आधुनिक विज्ञानले लसुनका सक्रिय रासायनिक घटकहरूमध्ये एलिसिनमा जीवाणुविरोधी गतिविधि रहेको देखाएको छ। यहीँबाट प्राचीन अवलोकन र आधुनिक अनुसन्धानबीच संवादको एउटा रोचक सम्भावना देखिन्छ।

---

आमाशयको ‘कृमि’ र H. pylori : सम्बन्ध खोज्ने ठाउँ

चरकको ‘कृमि’ सम्बन्धी वर्णन अझ गहिरो छ। आयुर्वेदिक साहित्यमा विभिन्न प्रकारका कृमिको स्थान, स्वरूप र प्रभावबारे चर्चा पाइन्छ। विशेषगरी श्लेष्मज कृमिको सम्बन्ध आमाशय र ग्रहणीसँग जोडिएको वर्णन भेटिन्छ।

आधुनिक चिकित्सा विज्ञानमा H. pylori पेटको भित्री तहमा बस्ने जीवाणु हो, जसले दीर्घकालीन ग्यास्ट्राइटिस तथा पेप्टिक अल्सरसँग सम्बन्ध राख्छ।

यसै कारण आधुनिक आयुर्वेदिक अनुसन्धानमा श्लेष्मज कृमि र H. pylori बीच सम्भावित तुलनात्मक सम्बन्धबारे अध्ययनसमेत भएको छ।

तर यहाँ एउटा बौद्धिक सावधानी आवश्यक छ।

यसलाई ‘चरकले H. pylori पत्ता लगाएका थिए’ भनेर प्रस्तुत गर्नु इतिहासलाई गलत ढङ्गले सरल बनाउनु हो।

सही कुरा यति हो—चरकले आफ्नै चिकित्सकीय भाषामा कृमि र त्यससँग सम्बन्धित विकारको अवलोकन गरेका थिए; आधुनिक विज्ञानले त्यसका केही रोगकारक अवस्थालाई सूक्ष्मजीवका रूपमा पहिचान गरेको छ। यी दुईबीचको सम्भावित सम्बन्ध अध्ययन गर्न सकिन्छ, तर दुवै अवधारणालाई हुबहु एउटै भन्न मिल्दैन।

यही अन्तर बुझ्नु नै परम्परागत ज्ञान र आधुनिक विज्ञानलाई इमानदारीपूर्वक जोड्ने बाटो हो।

---

सुश्रुतदेखि वाग्भट्टसम्म : ज्ञानको निरन्तरता

आयुर्वेदको इतिहासलाई केवल चरकमा रोक्न मिल्दैन। सुश्रुत र त्यसपछि वाग्भट्टसम्म आइपुग्दा चिकित्सा ज्ञान अझ व्यवस्थित, विस्तृत र चिकित्सकीय प्रयोगका लागि परिष्कृत हुँदै गएको देखिन्छ।

विशेषगरी वाग्भट्टको अष्टाङ्गहृदयलाई न्यून महत्त्व दिनु यो बहसलाई अधुरो बनाउनु हो।

वाग्भट्टले अघिल्ला आयुर्वेदिक परम्पराका विभिन्न ज्ञानलाई संक्षिप्त, व्यवस्थित र चिकित्सोपयोगी शैलीमा प्रस्तुत गरेका छन्। अष्टाङ्गहृदयमा रस, गुण, वीर्य, विपाक, दोष, अग्नि, आहार र औषधिको पारस्परिक सम्बन्धलाई व्यवस्थित रूपमा बुझाउने प्रयास देखिन्छ। आधुनिक अध्ययनहरूले पनि अष्टाङ्गहृदयलाई विभिन्न पूर्ववर्ती आयुर्वेदिक परम्पराको महत्त्वपूर्ण संश्लेषणका रूपमा वर्णन गर्छन्।

लसुन अर्थात् रसोन पनि यही परम्परामा विशेष स्थान पाउँछ। अष्टाङ्गहृदयमा कटु तथा तिक्त द्रव्यहरूले सामान्यतः वात बढाउने भए पनि रसोनलाई त्यसबाट अपवादका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

यसले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा देखाउँछ—

आयुर्वेदमा लसुनको महत्त्व केवल ‘एउटा मसला’को रूपमा थिएन; त्यसलाई शरीरको प्रकृति, दोष, अग्नि, गुण र चिकित्सकीय प्रभावसँग जोडेर हेरिएको थियो।

---

पाँच रसको कुरा : स्वादभन्दा धेरै ठूलो आयुर्वेदिक अवधारणा

आयुर्वेदिक द्रव्यगुण परम्परामा लशुनलाई पाँच रसयुक्त, अम्ल रसविहीन द्रव्यका रूपमा वर्णन गर्ने परम्परा छ। मधुर, लवण, कटु, तिक्त र कषाय—यी पाँच रसको चर्चा लसुनको विभिन्न भागसँग जोडेर गरिन्छ।

तर यसलाई आधुनिक भाषामा ‘यी पाँच स्वादले H. pylori लाई मार्छन्’ भनेर अनुवाद गर्नु उचित हुँदैन।

आयुर्वेदमा कुनै द्रव्यको प्रभाव केवल स्वादबाट निर्धारण हुँदैन। रस, गुण, वीर्य, विपाक र दोषसँगको सम्बन्ध समग्र चिकित्सकीय मूल्याङ्कनका आधार हुन्।

त्यसैले लसुनको आयुर्वेदिक महत्त्व बुझ्न ‘पाँच रस’लाई केवल स्वादको सूचीका रूपमा होइन, एउटा व्यापक औषधीय अवधारणाका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

यही ठाउँमा आधुनिक विज्ञानसँग संवादको सम्भावना सुरु हुन्छ।

---

लसुन कुट्दा के हुन्छ?

अब प्रश्न आधुनिक विज्ञानतर्फ फर्किन्छ।

लसुनको कोषिका साबुत हुँदा त्यसमा एलिइन (Alliin) र एलिइनेज (Alliinase) छुट्टाछुट्टै अवस्थामा हुन्छन्। लसुन कुट्दा वा काट्दा कोषिका भत्किन्छन् र एलिइनेज सक्रिय भएर एलिइनबाट एलिसिन (Allicin) लगायतका सल्फरयुक्त सक्रिय यौगिक बन्न थाल्छन्।

यही एलिसिन लसुनको विशिष्ट गन्ध र यसको चर्चित जीवाणुविरोधी गतिविधिसँग सम्बन्धित प्रमुख यौगिकमध्ये एक हो।

केही अनुसन्धानले कुटेको लसुनलाई केही समय राख्दा एलिसिन निर्माणका लागि अनुकूल अवस्था बन्न सक्ने देखाएका छन्। तर ‘ठ्याक्कै १० वा १५ मिनेट राखेपछि मात्र एलिसिन बन्छ’ भन्ने सार्वभौम नियम भने बनाउन मिल्दैन।

अर्थात् कुट्नु महत्त्वपूर्ण प्रक्रिया हो; केही समय राख्नु उपयोगी हुन सक्छ, तर त्यसलाई चमत्कारी समयसीमा बनाएर प्रस्तुत गर्नु वैज्ञानिक रूपमा सही हुँदैन।

---

एलिसिन र H. pylori : अनुसन्धानले के देखाएको छ?

यहाँ आएपछि विषय केवल परम्परागत विश्वासमा सीमित रहँदैन।

लसुनबाट प्राप्त एलिसिनमाथि H. pylori सम्बन्धी प्रयोगशाला तथा मानव अध्ययनहरू भएका छन्। एउटा व्यवस्थित समीक्षा तथा मेटा–विश्लेषणमा आठ वटा यादृच्छिक नियन्त्रित परीक्षण र ८६७ सहभागी समेटिएका थिए। त्यसमा एलिसिनलाई मानक उपचारसँग थप्दा H. pylori उन्मूलन दर नियन्त्रण समूहभन्दा बढी देखिएको थियो। तर अध्ययनको प्रमाणको गुणस्तर उन्मूलन दरका लागि धेरै कमजोर र अन्य केही परिणामका लागि कमजोर मूल्याङ्कन गरिएको थियो।

यसको अर्थ के हो?

एलिसिनमा सम्भावना देखिएको छ। तर सम्भावना र स्थापित उपचार एउटै कुरा होइन।

यही अन्तर नबुझ्दा प्राकृतिक उपचारसम्बन्धी लेखहरू कहिलेकाहीँ अतिरञ्जित दाबीमा पुग्छन्।

लसुनमा जीवाणुविरोधी सक्रियता देखिनु एउटा तथ्य हो।
एलिसिनले H. pylori माथि प्रयोगशालामा प्रभाव देखाउनु अर्को तथ्य हो।
एलिसिनलाई मानक उपचारसँग प्रयोग गर्दा केही अध्ययनमा राम्रो परिणाम देखिनु अर्को तथ्य हो।
तर यी तथ्यबाट ‘लसुन मात्र खाए H. pylori पूर्ण रूपमा निको हुन्छ’ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न अझै सकिँदैन।

---

आधुनिक उपचारलाई किन नकार्ने?

H. pylori पुष्टि भएको अवस्थामा आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले संक्रमण उन्मूलनका लागि प्रमाणित औषधि संयोजन प्रयोग गर्छ।

अमेरिकन कलेज अफ ग्यास्ट्रोएन्टेरोलोजीको २०२४ दिशानिर्देशले H. pylori संक्रमण पुष्टि भएका सबै बिरामीलाई उपचार गर्न र उपचारपछि संक्रमण वास्तवमै हटेको छ कि छैन भनेर पुनः परीक्षण गर्न सिफारिस गर्छ। परीक्षण अफ क्योरका लागि युरिया ब्रेथ टेस्ट, दिसाको एन्टिजेन परीक्षण वा आवश्यक अवस्थामा बायोप्सीमा आधारित परीक्षण प्रयोग गर्न सकिन्छ।

अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, आजको उपचारमा औषधि छनोट पनि पुरानो ‘ट्रिपल थेरापी’ भन्ने एउटै सूत्रमा सीमित छैन। औषधि प्रतिरोध, पहिले प्रयोग भएका एन्टिबायोटिक र बिरामीको अवस्थाअनुसार उपचार छनोट गरिन्छ।

त्यसैले आधुनिक उपचारलाई नकारेर लसुनलाई विकल्प बनाउनु पनि ठीक होइन।

त्यस्तै, आयुर्वेदिक ज्ञानलाई ‘पुरानो भएकाले अवैज्ञानिक’ भनेर फालिदिनु पनि ज्ञानप्रतिको न्याय होइन।

---

त्यसो भए लसुनको स्थान कहाँ छ?

यही प्रश्न सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हो।

लसुन हाम्रो भोजनमा पनि छ, परम्परागत चिकित्सामा पनि छ र आधुनिक अनुसन्धानमा पनि प्रवेश गरिसकेको छ।

यसको अर्थ लसुनलाई चमत्कारी औषधि घोषणा गर्नु होइन।

यसको अर्थ—

परम्परागत ज्ञानले कुनै द्रव्यमा देखेको सम्भावनालाई आधुनिक विज्ञानले कुन तहसम्म परीक्षण गरेको छ भन्ने खोज्नु हो।

यदि कसैलाई सामान्य अपच वा भोजनसँग सम्बन्धित असहजता छ भने खानपान, जीवनशैली र परम्परागत रूपमा प्रयोग हुँदै आएका खाद्य पदार्थबारे सचेत हुन सकिन्छ।

तर H. pylori पुष्टि भएको छ भने केवल लसुन–घिउ–मनतातो पानीमा भर पर्नु उचित हुँदैन। संक्रमणको उचित उपचार र उपचारपछि परीक्षण आवश्यक हुन्छ।

त्यसैगरी, लसुन सबैका लागि समान रूपमा उपयुक्त हुन्छ भन्ने पनि छैन। धेरै लसुनले कतिपय व्यक्तिमा पेटको जलन वा अन्य असहजता बढाउन सक्छ। औषधि सेवन गरिरहेका व्यक्तिले पनि आफ्नो चिकित्सकीय अवस्थाअनुसार सावधानी अपनाउनुपर्छ।

---

हाम्रो उद्देश्य उपचार बेच्नु होइन, ज्ञान जगाउनु हो

स्वास्थ्यसम्बन्धी विषयमा सबैभन्दा ठूलो समस्या कहिलेकाहीँ औषधिको अभाव होइन, सूचनाको भ्रम हुन्छ।

एउटा पक्ष भन्छ—‘आधुनिक औषधि मात्र सत्य हो।’

अर्को पक्ष भन्छ—‘प्राकृतिक वस्तु भएकाले कुनै हानि हुँदैन।’

दुवै अतिवादी निष्कर्ष हुन्।

वास्तविक ज्ञान बीचमा छ—जहाँ प्रश्न गर्न पाइन्छ, प्रमाण खोज्न पाइन्छ र प्रमाणको बल कमजोर वा बलियो भनेर छुट्याउन पाइन्छ।

चरकले लसुनलाई कृमिघ्न भने।
वाग्भट्टले त्यसका गुण र चिकित्सकीय प्रयोगलाई आफ्नो व्यवस्थित परम्परामा स्थान दिए।
आधुनिक विज्ञानले लसुनका सक्रिय रासायनिक यौगिक पहिचान गर्‍यो।
एलिसिनमाथि H. pylori सम्बन्धी अनुसन्धान भयो।
केही मानव अध्ययनले सम्भावना देखाए।
तर प्रमाण अझै यति बलियो छैन कि यसलाई प्रमाणित उन्मूलन उपचारको स्थानमा राखियोस्।

यही सम्पूर्ण यात्रालाई बुझ्नु नै ज्ञान हो।

---

निष्कर्ष : परम्परालाई सम्मान, विज्ञानलाई प्रश्न

हामीले कुनै ज्ञानलाई पुरानो भएकै कारण अस्वीकार गर्नु हुँदैन।

त्यस्तै, आधुनिक भएकै कारण हरेक नयाँ निष्कर्षलाई अन्तिम सत्य पनि मान्नु हुँदैन।

चरकको ‘कृमिघ्न’ लशुनदेखि आधुनिक विज्ञानको ‘एलिसिन’सम्मको यात्रा एउटा रोचक सम्भावनाको यात्रा हो—तर सम्भावनालाई प्रमाण र प्रमाणलाई उपचारको बराबर मान्नु हुँदैन।

आयुर्वेदले गरेको अवलोकनलाई पढौँ।
आधुनिक विज्ञानले गरेको अनुसन्धानलाई बुझौँ।
दुवैका भाषा र सीमालाई छुट्याऔँ।
प्रमाण कति बलियो छ भनेर हेरौँ।

त्यसपछि निर्णय गरौँ।

किनकि स्वास्थ्यमा सही बाटो कुनै एउटा पद्धतिलाई जिताउनु होइन।

सही बाटो भनेको ज्ञानबाट विवेक, विवेकबाट चेतना र चेतनाबाट सही निर्णयसम्म पुग्नु हो।

यही नै यस लेखको उद्देश्य हो।

संकलित सामग्री हाम्रो उद्देश्य होइन। संकलित सामग्रीमार्फत ज्ञान, विवेक र चेतना जगाउनु हो—ताकि मानिसले आफैँ बुझोस्, आफैँ प्रश्न गरोस् र अन्ततः आफ्नै लागि सही निर्णय गर्न सक्षम बनोस्।

प्रमुख आधारहरू

• चरक संहिता, सूत्रस्थान २७/१७६ — लशुनलाई ‘क्रिमिघ्न’ तथा उष्ण, स्निग्ध, कटु आदि गुणयुक्त द्रव्यका रूपमा वर्णन गरिएको छ।
• अष्टाङ्गहृदय, सूत्रस्थान — रसोनको गुण र सामान्य कटु–तिक्त द्रव्यका अपवादसम्बन्धी वर्णन।
• एलिसिन र H. pylori सम्बन्धी व्यवस्थित समीक्षा — आठ यादृच्छिक नियन्त्रित परीक्षण, ८६७ सहभागी; सम्भावित लाभ देखिए पनि प्रमाणको गुणस्तर सीमित।
• अमेरिकन कलेज अफ ग्यास्ट्रोएन्टेरोलोजी, २०२४ H. pylori दिशानिर्देश — संक्रमण पुष्टि भएपछि उपचार र उपचारपछि पुनः परीक्षणको सिफारिस।