धातुकला: आगो, धातु र धैर्यले जन्माएको अमर शिल्प

३. धातुकला: आगो, धातु र धैर्यले जन्माएको अमर शिल्प

यदि नेपाली काष्ठकलाले काठमा सभ्यताको कथा कुँदेको छ भने नेपाली धातुकलाले तामा, पित्तल, काँसा, चाँदी र सुनमा आध्यात्मिक चेतनालाई आकार दिएको छ।

नेपालमा धातु केवल उपयोगको वस्तु होइन। कलाकारको हातमा पुगेपछि त्यसले श्रद्धा, दर्शन र सांस्कृतिक स्मृतिको रूप लिन्छ।

पाटन, भक्तपुर र काठमाडौंका परम्परागत टोलहरूमा आज पनि बिहानैदेखि भट्टी बल्छ। पग्लिएको धातु बिस्तारै साँचोमा खन्याइन्छ। त्यसपछि सुरु हुन्छ महिनौँसम्म चल्ने परिश्रम—घोट्ने, कुँद्ने, पालिस गर्ने र सूक्ष्म विवरण थप्ने प्रक्रिया। एउटा सानो बुद्धमूर्तिमा मात्र पनि सयौँ घण्टाको श्रम लुकेको हुन्छ।

नेपालमा पुस्तौँदेखि प्रयोग हुँदै आएको हराएको मोम (Lost-wax Casting) प्रविधि धातुकलाको एउटा विशिष्ट आधार हो। पहिले मोमबाट आकृति बनाइन्छ, त्यसलाई माटोले छोपिन्छ, ताप दिएपछि मोम पग्लेर बाहिर निस्कन्छ, अनि त्यसै खाली ठाउँमा पग्लिएको धातु भरिन्छ। बाहिरबाट हेर्दा सरल देखिने यो प्रक्रियामा धैर्य, अनुभव र सूक्ष्म नियन्त्रणको अद्भुत संयोजन आवश्यक हुन्छ।

त्यसैले प्रत्येक मूर्ति एउटै ढाँचाबाट निस्किए पनि अन्तिम रूप भने कलाकारको हातले नै प्राप्त गर्छ।

पाटनका विहार, स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ, मठ–मन्दिर र संग्रहालयहरूमा सुरक्षित रहेका धातुका बुद्ध, अवलोकितेश्वर, तारा, गणेश, विष्णु, शिव र अन्य देवप्रतिमाहरू केवल धार्मिक प्रतीक होइनन्। तिनीहरूले नेपाली कलाकारको सौन्दर्यबोध, शारीरिक अनुपातको ज्ञान र धातुसँगको गहिरो सम्बन्धलाई पनि अभिव्यक्त गर्छन्।

यिनै कारणले नेपाली धातुकलाले तिब्बत, भूटान, सिक्किमदेखि चीनसम्मको बौद्ध कलामा गहिरो प्रभाव पारेको मानिन्छ। आज विश्वका धेरै प्रतिष्ठित संग्रहालयहरूमा सुरक्षित नेपाली मूर्तिहरूले नेपालको कलात्मक परम्परालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा परिचित गराइरहेका छन्।

धातु कलाकारका लागि मूर्ति बनाउनु व्यवसाय मात्र होइन; त्यो श्रद्धा, सीप र समयसँगको संवाद हो।

---

४. मण्डला: जहाँ एउटा वृत्तभित्र सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड अट्छ

कहिलेकाहीँ एउटा चित्र केवल हेर्नका लागि हुँदैन—उहाँभित्र प्रवेश गर्नका लागि हुन्छ।

मण्डला त्यस्तै कला हो।

'मण्डल' संस्कृत शब्द हो, जसको सामान्य अर्थ वृत्त वा केन्द्रित संरचना हो। तर यसको आध्यात्मिक अर्थ अझ गहिरो छ। यसले मानव चेतना, ब्रह्माण्डको संरचना र आन्तरिक सन्तुलनलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

नेपालका बौद्ध विहार र हिन्दू तान्त्रिक परम्परामा मण्डलाको विशेष स्थान छ। कागज, कपडा, भित्तो वा रंगीन बालुवामा बनाइने मण्डलामा प्रत्येक रेखा, प्रत्येक रंग र प्रत्येक आकृतिको निश्चित अर्थ हुन्छ।

विशेष गरी बालुवाको मण्डला बनाउने प्रक्रिया धैर्य र एकाग्रताको अनुपम अभ्यास हो।

धेरै भिक्षुहरू दिनौँसम्म अत्यन्त सूक्ष्म रूपमा रङ्गीन बालुवाका कण राख्दै एउटा विशाल मण्डला तयार गर्छन्। दर्शकका लागि त्यो कलाको चमत्कार हुन सक्छ; कलाकारका लागि भने त्यो ध्यानको निरन्तर अभ्यास हो।

तर सबैभन्दा अर्थपूर्ण क्षण अन्त्यमा आउँछ।

धेरै परम्परामा मण्डला पूरा भएपछि त्यसलाई सावधानीपूर्वक भत्काइन्छ र बालुवा नदी वा प्रवाहमान पानीमा विसर्जन गरिन्छ।

यसले एउटा गहिरो सत्य सम्झाउँछ—

संसारमा कुनै पनि रूप स्थायी छैन। सुन्दरता पनि परिवर्तनसँगै बाँच्दछ।

सायद यही कारण मण्डला केवल चित्रकला होइन; जीवन बुझ्ने एउटा दृष्टि पनि हो।

आज नेपालमा तयार हुने मण्डलाहरू संसारका विभिन्न ध्यान केन्द्र, संग्रहालय र सांस्कृतिक प्रदर्शनीमा पुगिरहेका छन्। जसले नेपाली कलाको बाहिरी सौन्दर्य मात्र होइन, त्यसभित्रको दार्शनिक गहिराइलाई पनि विश्वसामु परिचित गराइरहेका छन्।

---

भाग–२ को समापन

नेपाली धातुकला र मण्डला दुई फरक कला देखिए पनि तिनको आत्मा एउटै छ।

एउटाले धातुलाई प्राण दिन्छ।

अर्कोले रेखाभित्र ब्रह्माण्ड देखाउँछ।

दुवैले एउटा कुरा सिकाउँछन्—

साँचो कला आँखाले मात्र देखिँदैन; त्यो धैर्य, साधना र चेतनाले अनुभव गरिन्छ।

नेपालका कलाकारहरूले यही अनुभूतिलाई शताब्दीौँदेखि पुस्तान्तरण गर्दै आएका छन्। त्यसैले उनीहरूले बनाएका मूर्ति, मण्डला वा धातुका आकृतिहरू समय बित्दै जाँदा पुराना हुँदैनन्; बरु प्रत्येक पुस्तासँग नयाँ अर्थमा संवाद गर्न थाल्छन्।