५. काठमाडौं उपत्यका: जहाँ एउटा सहर आफैँ कला बनेर बाँच्छ
धेरै देशहरूमा कला संग्रहालयभित्र सुरक्षित हुन्छ।
नेपालमा भने कला सडकमा हिँड्छ।
काठमाडौं उपत्यकाको कुनै पुरानो गल्लीमा पाइला टेक्नेबित्तिकै तपाईंले एउटा अनौठो अनुभूति गर्नुहुन्छ। ढोकाको माथि कुँदिएको काठ, इँटामा बनेको झ्याल, चोकको बीचमा उभिएको ढुङ्गाको धारो, मन्दिरको टुँडाल, घण्टीको मधुर ध्वनि र परेवा उडिरहेको खुला आकाश—यी सबै मिलेर एउटा जीवित क्यानभास तयार गर्छन्।
यही कारण काठमाडौं उपत्यका केवल ऐतिहासिक सहर होइन; यो जीवित कलाको निरन्तर अभ्यास हो।
यहाँका दरबार, मठ, विहार, पाटी, पौवा र मन्दिरहरू निर्माण भएर मात्रै बसेका छैनन्। तिनले शताब्दीयौँदेखि पूजा, पर्व, जात्रा, सङ्गीत, नृत्य र सामुदायिक जीवनसँगै सास फेरिरहेका छन्।
भक्तपुरको साँघुरो गल्लीमा हिँड्दा तपाईं इतिहासको पाठ पढिरहनुभएको हुँदैन—तपाईं इतिहासभित्रै हिँडिरहनुभएको हुन्छ।
पाटनका चोकहरूमा उभिँदा ढुङ्गा, काठ र धातुले कसरी एकअर्कासँग संवाद गर्छन् भन्ने अनुभव गर्न सकिन्छ।
काठमाडौं दरबार क्षेत्रले सत्ता, संस्कृति र जनजीवनलाई एउटै स्थानमा जोडेको सभ्यताको स्मृति बोकेको छ।
यिनै सम्पदाहरूका कारण काठमाडौं उपत्यकाका स्मारक क्षेत्रहरू UNESCO को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत भएका छन्।
तर यी सम्पदाको वास्तविक मूल्य पुरस्कारमा होइन।
वास्तविक मूल्य त यसमा छ कि पाँच सय वर्षअघि कलाकारले कुँदेको झ्याल आज पनि बिहानको पहिलो घामसँगै मुस्कुराउँछ, र त्यही झ्यालमुनि नयाँ पुस्ता आफ्ना दिनहरू सुरु गरिरहेको हुन्छ।
त्यसैले काठमाडौं उपत्यकामा कला विगतको सम्झना मात्र होइन—आज पनि बाँचिरहेको संस्कृति हो।
६. लोककला: जहाँ प्रत्येक समुदाय एउटा खुला विद्यालय हो
नेपाललाई बुझ्न दरबारहरू मात्र हेरेर पुग्दैन।
नेपाललाई बुझ्न गाउँ पुग्नुपर्छ।
पहाडको कुनै बस्तीमा साँझ पर्नासाथ दम्फूको ताल सुनिन्छ।
तराईका गाउँमा महिलाहरू भित्तामा रङले जीवनका कथा कोर्छन्।
हिमाली बस्तीमा प्रार्थनाका झन्डासँगै थाङ्का चित्रहरू मौन ध्यानमा झुन्डिएका हुन्छन्।
यी दृश्यहरूले एउटा सत्य प्रकट गर्छन्—
नेपालमा लोककला कुनै अतिरिक्त गतिविधि होइन; त्यो जीवन जिउने तरिका हो।
मिथिला चित्रकलामा केवल रङ छैन; त्यहाँ विवाह, प्रकृति, परिवार र विश्वासका कथाहरू छन्।
थारू समुदायका भित्तीचित्रहरूले नदी, वन, पशुपक्षी र मानवबीचको सम्बन्धलाई उजागर गर्छन्।
तामाङ समुदायको दम्फू केवल एउटा बाजा होइन; त्यो समुदायको स्मृति र उत्सवको लय हो।
गुरुङहरूको घाटु, मगरहरूको सोरठी, नेवारहरूको लाखे र प्याखँ, गन्धर्वहरूको सारङ्गी—यी सबै कलाले नेपाललाई विविधताको साझा मञ्च बनाएका छन्।
यी कलाहरूको सबैभन्दा ठूलो विशेषता के हो भने तिनलाई सिकाउन विद्यालय चाहिँदैन।
आमाले छोरीलाई सिकाउँछिन्।
बुबाले छोरालाई देखाउँछन्।
गुरुले शिष्यलाई अभ्यास गराउँछन्।
यही मौखिक र व्यवहारिक परम्पराले शताब्दीयौँदेखि नेपाली लोककलालाई जीवन्त राखेको छ।
त्यसैले लोककलाको संरक्षण केवल पुराना वस्तु जोगाउनु होइन।
यो एउटा समुदायको स्मृति, भाषा, जीवनशैली र आत्मसम्मान जोगाउनु पनि हो।
भाग–३ को समापन
काठमाडौं उपत्यकाका स्मारकहरूले सभ्यताको उचाइ देखाउँछन्।
लोककलाले समाजको गहिराइ देखाउँछ।
एउटाले इतिहास बोल्छ।
अर्कोले वर्तमान गाउँछ।
यी दुवै मिलेर एउटा सन्देश दिन्छन्—
कला कुनै एउटा कलाकारको सिर्जना मात्र होइन; यो सम्पूर्ण समाजले पुस्तौँसम्म मिलेर लेखेको जीवित इतिहास हो।
नेपालको कलात्मक सम्पदा त्यसैले विशेष छ, किनकि यहाँ प्रत्येक गल्ली एउटा प्रदर्शनी हो, प्रत्येक पर्व एउटा रंगमञ्च हो, र प्रत्येक समुदाय एउटा जीवित कला विद्यालय हो।
0 Comments