७. समकालीन नेपाली कला: परम्पराले भविष्यसँग गरेको संवाद
कला त्यतिबेलासम्म जीवित रहन्छ, जबसम्म उसले नयाँ पुस्तासँग संवाद गर्न सक्छ।
यदि कुनै सभ्यताले आफ्नो विगतलाई सम्मान गर्छ, तर वर्तमानसँग सम्बन्ध जोड्न सक्दैन भने त्यसका कलाहरू संग्रहालयका वस्तु बन्छन्। नेपालले भने आफ्नो कलालाई समयसँगै अघि बढाउने प्रयास गरिरहेको छ।
आज काठमाडौंका पुराना गल्लीहरूमा शताब्दीयौँ पुराना मन्दिरहरू छन्, तर त्यही भित्तामा युवा कलाकारले आधुनिक भित्तेचित्र पनि कोरिरहेका छन्।
पौभाका परम्परागत रेखाहरू डिजिटल माध्यममा देखिन थालेका छन्।
धातुकलाका शिल्पहरू आधुनिक घरको सजावटमा पुगेका छन्।
मिथिला चित्रकला अब गाउँको भित्तामा मात्र सीमित छैन; क्यानभास, पुस्तक, वस्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शनीसम्म फैलिएको छ।
यसले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—
परम्परा स्थिर हुँदैन। परम्परा बग्ने नदी हो। जसले आफ्नो स्रोत बिर्सँदैन, तर नयाँ बाटो पनि खोजिरहन्छ।
यही कारण आजका नेपाली कलाकारहरू केवल अतीतका संरक्षक मात्र होइनन्; उनीहरू भविष्यका सर्जक पनि हुन्।
८. नेपाली कला: सौन्दर्य मात्र होइन, जीवनको आधार
नेपाली कला केवल हेरेर आनन्द लिने वस्तु होइन।
यसले हजारौँ परिवारको जीविकोपार्जनसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्छ।
काठमाडौं, भक्तपुर, पाटन, जनकपुर, पाल्पा, भोजपुर, पोखरा, कर्णाली र नेपालका धेरै स्थानमा हजारौँ कलाकार, कारीगर र हस्तकला व्यवसायी आफ्ना सीपका आधारमा जीवन चलाइरहेका छन्।
विदेशी पर्यटकले किन्ने एउटा पौभा, एउटा धातुको मूर्ति, एउटा काष्ठकला वा एउटा मिथिला चित्र केवल स्मृति–चिनो होइन।
त्यो कलाकारको श्रमको सम्मान हो।
त्यो नेपालको सांस्कृतिक अर्थतन्त्रको एउटा सानो तर महत्त्वपूर्ण आधार पनि हो।
यसरी कला केवल संस्कृतिको विषय रहँदैन।
यो रोजगारी, पर्यटन, उद्यमशीलता र अन्तर्राष्ट्रिय सांस्कृतिक सम्बन्धको माध्यम पनि बन्छ।
९. संरक्षण: केवल सम्पदा होइन, स्मृतिको रक्षा
समयले सबै कुरा परिवर्तन गर्छ।
कला पनि त्यसबाट अलग रहँदैन।
भूकम्प, प्रदूषण, अनियन्त्रित सहरीकरण, जलवायु परिवर्तन र परम्परागत सीप सिक्ने नयाँ पुस्ताको घट्दो रुचिले नेपाली कला नयाँ चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ।
धेरै पुराना घर भत्किँदै छन्।
अनुभवी कारीगरहरू बिस्तारै विदा हुँदै छन्।
कतिपय सीपहरू लोप हुने जोखिममा छन्।
तर आशा समाप्त भएको छैन।
नेपालका कलाकार, स्थानीय समुदाय, संरक्षणकर्मी, शैक्षिक संस्था र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरू मिलेर पुराना सम्पदाको पुनर्निर्माण, अभिलेखीकरण र सीप हस्तान्तरणमा निरन्तर लागिरहेका छन्।
२०१५ को भूकम्पपछि देखिएको पुनर्निर्माणले एउटा महत्त्वपूर्ण सत्य प्रमाणित गर्यो—
भवनहरू भत्किन सक्छन्, तर ज्ञान जोगिएको छ भने सभ्यता फेरि उठ्न सक्छ।
यही ज्ञान नै नेपालको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो।
१०. नेपाली कला: जहाँ आत्माले रूप धारण गर्छ
विश्वका धेरै ठाउँमा कला एउटा वस्तु हुन सक्छ।
नेपालमा कला एउटा सम्बन्ध हो।
यहाँ कलाकारले मूर्ति बनाउँदा धातुसँग संवाद गर्छ।
चित्र बनाउँदा ध्यान गर्छ।
काठ कुँद्दा प्रार्थना गर्छ।
मण्डला बनाउँदा अनित्यताको अर्थ सम्झन्छ।
सायद यही कारण नेपाली कलामा केवल सौन्दर्य देखिँदैन।
त्यहाँ धैर्य देखिन्छ।
त्यहाँ अनुशासन देखिन्छ।
त्यहाँ प्रकृतिप्रतिको सम्मान देखिन्छ।
त्यहाँ पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको मौन ज्ञान देखिन्छ।
नेपाली कला हेर्ने मानिसले एउटा मूर्ति मात्र देख्दैन।
उसले समय देख्छ।
उसले विश्वास देख्छ।
उसले एउटा सभ्यताको धड्कन सुन्छ।
निष्कर्ष: कला, जसले नेपाललाई समयभन्दा ठूलो बनायो
नेपाललाई संसारले हिमालका कारण चिन्छ।
बुद्धका कारण चिन्छ।
साहसका कारण चिन्छ।
तर नेपाललाई बुझ्न यी मात्रै पर्याप्त छैनन्।
नेपाललाई बुझ्न उसका कलाकारका हात हेर्नुपर्छ।
किनकि ती हातले केवल काठ कुँदेनन्।
तिनले इतिहास जोगाए।
तिनले केवल धातु पगालेर मूर्ति बनाएनन्।
तिनले विश्वासलाई आकार दिए।
तिनले केवल रङहरू मिलाएनन्।
तिनले दर्शनलाई दृश्य बनाए।
यही कारण नेपाली कला समयको सीमाभन्दा बाहिर उभिएको देखिन्छ।
शताब्दी बदलिन्छन्।
राज्य बदलिन्छन्।
प्रविधि बदलिन्छ।
तर एउटा कलाकारले प्रेम, धैर्य र श्रद्धाले सिर्जना गरेको कृति भने नयाँ पुस्तासँग पनि उस्तै आत्मीयताले संवाद गरिरहन्छ।
त्यसैले नेपाली कला कुनै संग्रहालयको मौन वस्तु होइन।
यो हाम्रो पहिचान हो।
यो हाम्रो स्मृति हो।
यो हाम्रो सभ्यताको हस्ताक्षर हो।
र अन्ततः—
जब कुनै राष्ट्रको कला जीवित रहन्छ, त्यस राष्ट्रको आत्मा पनि जीवित रहन्छ।
नेपाली कला केवल नेपालको गौरव होइन।
यो सम्पूर्ण मानव सभ्यतालाई नेपालले दिएको एक उज्ज्वल सांस्कृतिक उपहार हो।
— गणेश कटवाल
0 Comments