हरियो स्वर्गको खोजी

नेपालको वातावरणीय अवस्था, प्रकृति–संस्कृति र दिगो विकासको चुनौती

कार्यकारी सारांश (Executive Summary)

नेपाल भौगोलिक दृष्टिले सानो भए पनि प्राकृतिक विविधताका हिसाबले संसारका विशिष्ट राष्ट्रहरूमध्ये एक हो। समुद्री सतहबाट करिब ६० मिटरको तराईदेखि ८,८४८.८६ मिटर अग्लो सगरमाथासम्मको उचाइभित्र उष्णकटिबन्धीय वन, समशीतोष्ण पहाडी भूभाग, हिमाली पारिस्थितिक प्रणाली र विश्वका महत्वपूर्ण जलस्रोतहरू एउटै देशमा समेटिएका छन्।

यही असाधारण भौगोलिक विविधताका कारण नेपालमा विश्वका धेरै महत्त्वपूर्ण वनस्पति, वन्यजन्तु र पारिस्थितिक प्रणाली पाइन्छन्। विश्वको करिब ०.१ प्रतिशत भूभाग ओगट्ने नेपालमा जैविक विविधताको उल्लेखनीय हिस्सा रहेको मानिन्छ। यही प्राकृतिक सम्पदाले नेपाललाई दक्षिण एसियाको वातावरणीय सन्तुलन, जलस्रोत व्यवस्थापन र हिमाली पारिस्थितिक सुरक्षामा विशेष स्थान दिलाएको छ।

तर यही सम्पदा आज अभूतपूर्व चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। जलवायु परिवर्तनका कारण हिमनदीहरू पछाडि हटिरहेका छन्, अनियमित वर्षा र चरम मौसमी घटनाहरू बढिरहेका छन्, वन्यजन्तुको बासस्थान खुम्चिँदै गएको छ, सहरी प्रदूषण तीव्र बन्दै गएको छ, र प्राकृतिक स्रोतहरूमाथिको मानवीय दबाब निरन्तर बढिरहेको छ।

यस प्रतिवेदनले नेपालको वातावरणीय अवस्थालाई केवल प्रकृतिको विषयका रूपमा होइन, अर्थतन्त्र, संस्कृति, खाद्य सुरक्षा, जलस्रोत, जैविक विविधता, विपद् व्यवस्थापन र भावी पुस्ताको भविष्यसँग जोडिएको राष्ट्रिय प्रश्नका रूपमा विश्लेषण गर्दछ। साथै, दिगो विकास, स्थानीय समुदायको सहभागिता, वातावरणीय सुशासन र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका सम्भावित मार्गहरू पनि प्रस्तुत गर्दछ।

---

१. भूमिका

वातावरण: नेपालको अस्तित्वको आधार

नेपाललाई धेरैले हिमालको देश भन्छन्।

कसैले बुद्धको जन्मभूमि भन्छ।

कसैले प्रकृतिको स्वर्ग भन्छ।

यी सबै परिचय सत्य हुन्। तर नेपालको वास्तविक शक्ति केवल हिमाल, नदी वा वनमा छैन। यसको वास्तविक शक्ति ती सम्पदाहरूले निर्माण गरेको जीवन प्रणालीमा छ।

तराईका उर्वर मैदानले देशको खाद्य सुरक्षालाई आधार दिएका छन्।

पहाडका वनहरूले पानीका मूल, माटोको संरक्षण र मानव बस्तीलाई जोगाएका छन्।

हिमालले केवल हिमपात बोकेका छैनन्; तिनले करोडौँ मानिसको जीवनसँग जोडिएका नदीहरूको जन्म दिएका छन्।

यी तीनै भूभाग एकअर्काका प्रतिस्पर्धी होइनन्; एउटै वातावरणीय चक्रका परस्पर आश्रित अंग हुन्।

नेपालको वातावरण बुझ्नु भनेको एउटा वन, एउटा नदी वा एउटा हिमाललाई छुट्टाछुट्टै हेर्नु होइन। यी सबैलाई जोड्ने प्राकृतिक सम्बन्ध बुझ्नु हो।

आज जलवायु परिवर्तनले यही सम्बन्धलाई चुनौती दिइरहेको छ।

हिमनदीहरू क्रमशः पछाडि हटिरहेका छन्।

कुनै क्षेत्रमा अत्यधिक वर्षा भइरहेको छ भने कतै लामो खडेरी देखिन थालेको छ।

वन्यजन्तुहरू आफ्नो परम्परागत बासस्थान छोड्न बाध्य भइरहेका छन्।

सहरीकरणले खुला जमिन, नदी र हरियालीमाथि बढ्दो दबाब सिर्जना गरेको छ।

यसको असर वातावरणमा मात्र सीमित छैन।

यसले कृषि, पर्यटन, ऊर्जा, सार्वजनिक स्वास्थ्य, रोजगारी, खाद्य सुरक्षा र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई प्रत्यक्ष प्रभावित गरिरहेको छ।

त्यसैले वातावरण संरक्षण कुनै एउटा मन्त्रालयको जिम्मेवारी मात्र होइन।

यो विकास नीति, आर्थिक योजना, शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार र राष्ट्रिय सुरक्षासँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित विषय हो।

नेपालको भविष्य कस्तो हुन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर ठूलो हदसम्म यसको वातावरण कति स्वस्थ रहन्छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्नेछ।

---

किन अहिले वातावरणबारे पुनर्विचार आवश्यक छ?

एक समय थियो, जब वनलाई केवल काठको स्रोत मानिन्थ्यो।

नदीलाई केवल पानीको स्रोत।

हिमाललाई केवल पर्यटनको आकर्षण।

तर आज विज्ञानले स्पष्ट रूपमा देखाएको छ—वन कार्बन सङ्ग्रह हुन्, नदी जीवन प्रणाली हुन्, र हिमाल सम्पूर्ण दक्षिण एसियाको जलचक्रका आधारस्तम्भ हुन्।

नेपालका हिमाली क्षेत्रबाट उत्पन्न नदीहरूले नेपाल मात्र होइन, भारत र बङ्गलादेशसम्मका विशाल मैदानलाई जीवन दिन्छन्।

नेपालका वनहरूले जैविक विविधता मात्र जोगाएका छैनन्; उनीहरूले माटो, पानी, जलवायु र स्थानीय समुदायको जीवनलाई पनि सन्तुलित राखेका छन्।

त्यसैले नेपालको वातावरणीय प्रश्न राष्ट्रिय सीमाभित्र सीमित विषय होइन।

यो क्षेत्रीय स्थिरता, जलसुरक्षा, खाद्य सुरक्षा र विश्वव्यापी जलवायु प्रयाससँग जोडिएको साझा जिम्मेवारी पनि हो।

यदि आज हामीले प्रकृतिलाई केवल उपयोगको वस्तुका रूपमा हेरिरह्यौँ भने भविष्यका पुस्ताले हरियाली होइन, संकटको उत्तराधिकार पाउनेछन्।

तर यदि संरक्षणलाई विकासको अवरोध होइन, दिगो समृद्धिको आधारका रूपमा स्वीकार गर्न सक्यौँ भने नेपाल विश्वलाई प्रकृति र विकासबीच सन्तुलन सम्भव छ भन्ने प्रेरणादायी उदाहरण पनि बन्न सक्छ।

यही विश्वासका साथ यो प्रतिवेदनले नेपालको वातावरणीय अवस्थालाई तथ्य, विश्लेषण, संस्कृति र भविष्यको दृष्टिकोणबाट बुझ्ने प्रयास गरेको छ।