२. नेपालको वातावरणीय भूगोल: जहाँ प्रकृतिले आफैँ एउटा जीवन प्रणाली निर्माण गरेको छ
नेपाललाई बुझ्ने सबैभन्दा प्रभावकारी तरिका यसको नक्सा हेर्नु होइन, यसको उचाइको यात्रा गर्नु हो।
केवल करिब २०० किलोमिटरको उत्तर–दक्षिण दूरीमा उष्णकटिबन्धीय तराईदेखि विश्वका सर्वोच्च हिमशृङ्खलासम्मको यात्रा सम्भव हुनु आफैँमा पृथ्वीका दुर्लभ भौगोलिक विशेषतामध्ये एक हो। यही उचाइको विविधताले नेपाललाई असाधारण पारिस्थितिक सम्पदा दिएको छ।
नेपालको प्रकृति छुट्टाछुट्टै भूभागहरूको सङ्ग्रह होइन; यो एकअर्कामा निर्भर जीवन प्रणाली हो।
तराईका वनले वर्षा र तापक्रमलाई सन्तुलित गर्छन्।
पहाडका वन र जलाधारहरूले नदीहरूलाई जीवन दिन्छन्।
हिमालका हिमनदीहरूले ती नदीहरूको दीर्घकालीन अस्तित्व सुनिश्चित गर्छन्।
यदि यो शृङ्खलाको कुनै एउटा कडी कमजोर भयो भने त्यसको प्रभाव सम्पूर्ण वातावरणीय प्रणालीमा पर्छ।
२.१ तराई: अन्न, वन र वन्यजन्तुको साझा घर
तराई नेपालको अन्नभण्डार मात्र होइन, जैविक विविधताको सबैभन्दा समृद्ध क्षेत्र पनि हो।
सालका घना वन, सिमसार क्षेत्र, नदी किनारका घाँसे मैदान र संरक्षित निकुञ्जहरूले दुर्लभ वन्यजन्तुहरूलाई आश्रय दिएका छन्। यही क्षेत्रमा एकसिङ्गे गैँडा, पाटेबाघ, जङ्गली हात्ती, घडियाल गोही र सयौँ प्रजातिका चराचुरुङ्गी पाइन्छन्।
तर यो प्राकृतिक सम्पन्नतासँगै चुनौती पनि बढिरहेको छ।
जनसंख्या वृद्धि, सडक विस्तार, अव्यवस्थित बस्ती विकास र वन क्षेत्रमाथिको दबाबले वन्यजन्तुको प्राकृतिक आवागमन अवरुद्ध हुन थालेको छ।
फलस्वरूप, मानिस र वन्यजन्तुबीचको द्वन्द्व बढ्दै गएको छ।
जब वन टुक्रिन्छ, त्यसको असर केवल जनावरमा पर्दैन; अन्ततः त्यसको मूल्य मानिसले पनि चुकाउनुपर्छ।
यसैबीच नेपालको सामुदायिक वन कार्यक्रमले विश्वमै उदाहरणीय सफलता प्राप्त गरेको छ। स्थानीय समुदायलाई वन संरक्षणको प्रत्यक्ष जिम्मेवारी दिँदा वन क्षेत्र पुनर्जीवित भएको, जैविक विविधता बढेको र स्थानीय आयआर्जनका अवसरहरू पनि विस्तार भएको अनुभवले देखाएको छ।
यसले एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ सिकाउँछ—
प्रकृति तब सबैभन्दा सुरक्षित हुन्छ, जब स्थानीय समुदाय संरक्षणको केन्द्रमा हुन्छ।
२.२ पहाड: पानी, माटो र जीवनको सन्तुलन
पहाड नेपालको भौगोलिक मेरुदण्ड हो।
यहीँबाट हजारौँ खोल्सा, नदी र मूलहरू जन्मन्छन्। यही भूभागले कृषि, बस्ती र वनलाई सन्तुलित राख्ने भूमिका खेलेको छ।
ढलानयुक्त भूभागमा विकसित गरिएको परम्परागत गह्रा (टेरास) खेती केवल कृषि प्रविधि होइन; यो माटो र पानी संरक्षणको शताब्दीयौँ पुरानो वैज्ञानिक अभ्यास पनि हो।
तर अहिले यो क्षेत्र जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष प्रभाव महसुस गरिरहेको छ।
कतै अत्यधिक वर्षाले पहिरो निम्त्याइरहेको छ।
कतै लामो खडेरीले खेतीयोग्य जमिन सुकाउँदैछ।
धेरै परम्परागत पानीका मूलहरू सुक्दै गएका छन्।
वन विनाश र अव्यवस्थित सडक निर्माणले पहिरोको जोखिम अझ बढाएको छ।
पहाडमा हुने एउटा पहिरो केवल माटोको क्षति होइन; त्यो गाउँ, खेती, संस्कृति र भविष्यको क्षति पनि हो।
यद्यपि आशाका संकेत पनि छन्।
धेरै स्थानमा स्थानीय समुदायले पुनः पानीका मुहान संरक्षण, वृक्षारोपण, जैविक खेती र सौर्य ऊर्जाको प्रयोगलाई विस्तार गरिरहेका छन्।
यी प्रयासहरूले देखाउँछन् कि वातावरण संरक्षण र ग्रामीण विकास एकअर्काका विरोधी होइनन्; सही नीति भए दुवै सँगसँगै अघि बढ्न सक्छन्।
२.३ हिमाल: मौन देखिने, तर सम्पूर्ण क्षेत्रलाई जीवन दिने शक्ति
हिमाल नेपालका लागि केवल पर्यटनको आकर्षण होइन।
हिमाल पानीको भण्डार हो।
जलवायुको नियामक हो।
नदीहरूको जन्मस्थल हो।
र सम्पूर्ण दक्षिण एसियाको जलचक्रको आधार हो।
हिमाली हिमनदीहरूबाट जन्मिएका नदीहरूले नेपाल, भारत र बङ्गलादेशसम्मका विशाल मैदानलाई जीवन दिन्छन्। त्यसैले हिमालमा हुने परिवर्तन कुनै एउटा देशको समस्या मात्र रहँदैन।
पछिल्ला दशकहरूमा धेरै हिमनदीहरू पछाडि हटिरहेको र हिमतालहरूको जोखिम बढिरहेको विभिन्न वैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाएका छन्।
यससँगै हिमताल विस्फोट (GLOF), पानीको उपलब्धतामा परिवर्तन र हिमाली बस्तीहरूको जोखिम पनि बढिरहेको छ।
यदि हिमालको हिउँ असन्तुलित भयो भने त्यसको प्रभाव हजारौँ किलोमिटर टाढासम्म पुग्न सक्छ।
तर हिमाली समुदायहरूले प्रकृतिसँग सहअस्तित्वमा बाँच्ने अद्भुत ज्ञान विकास गरेका छन्।
सीमित स्रोतको सावधानीपूर्वक उपयोग, सामुदायिक चरन व्यवस्थापन, स्थानीय निर्माण शैली र प्रकृतिप्रतिको सम्मानले वातावरणीय सन्तुलन जोगाउन महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
आज विज्ञानले खोजिरहेका धेरै दिगो अभ्यासहरू हिमाली समाजले पुस्तौँदेखि व्यवहारमा उतार्दै आएको देखिन्छ।
भाग–२ को निष्कर्ष
तराई, पहाड र हिमाल नेपालको तीन फरक भूभाग अवश्य हुन्, तर तिनको भविष्य अलग–अलग छैन।
तराईको हरियाली पहाडसँग जोडिएको छ।
पहाडको पानी हिमालसँग जोडिएको छ।
हिमालको स्थायित्व सम्पूर्ण दक्षिण एसियाको भविष्यसँग जोडिएको छ।
यसैले नेपालको वातावरण संरक्षण कुनै एउटा क्षेत्रको कार्यक्रम होइन।
यो एउटा साझा राष्ट्रिय दायित्व हो, जसको प्रभाव राष्ट्रिय सीमाभन्दा धेरै परसम्म फैलिएको छ।
0 Comments