नेपाल: हिमालको गौरव
एउटा अजस्र इतिहास–यात्रा
भाग–२ (ख): युद्ध, सुगौली सन्धि, राणा शासन र परिवर्तनको पदचाप
एउटा नयाँ चुनौती: साम्राज्यसँगको सामना
पृथ्वीनारायण शाहपछि नेपाल पूर्व र पश्चिमतर्फ विस्तार हुँदै गयो। कुमाउँ, गढवाल र सिक्किमसम्म नेपालको प्रभाव फैलियो। तर यही विस्तारले एउटा नयाँ शक्ति—ब्रिटिस ईस्ट इन्डिया कम्पनी—सँग नेपालको सीमा जोडियो।
त्यतिबेलासम्म कम्पनी भारतका धेरै राज्यमाथि आफ्नो नियन्त्रण स्थापित गरिसकेको थियो। विस्तारोन्मुख नेपाल र विस्तारोन्मुख कम्पनीबीच सीमा, व्यापार र प्रभावको प्रश्नमा तनाव बढ्दै गयो।
यो तनाव अन्ततः अङ्ग्रेज–नेपाल युद्ध (१८१४–१८१६) मा परिणत भयो।
वीरताको युद्ध, कठिन सम्झौता
अङ्ग्रेज–नेपाल युद्ध शक्ति र स्रोतको दृष्टिले असमान थियो।
एकातिर आधुनिक हतियार, ठूलो स्रोत र विशाल सैन्य संरचना भएको ब्रिटिस ईस्ट इन्डिया कम्पनी थियो। अर्कोतर्फ सीमित साधनस्रोत भए पनि अदम्य साहस बोकेको नेपाली सेना।
यस युद्धमा बलभद्र कुँवर, अमरसिंह थापा, भक्ति थापा, रणजोरसिंह थापा जस्ता सेनानीहरूले देखाएको वीरता इतिहासमा अमर छ।
नालापानी, देउथल, जैठक र मलाउँका युद्धहरू आज पनि नेपाली साहसका प्रतीकका रूपमा स्मरण गरिन्छन्।
युद्धको अन्त्य सुगौली सन्धि (१८१६) बाट भयो।
यस सन्धिअनुसार नेपालले कुमाउँ, गढवाल तथा आफ्नो नियन्त्रणमा रहेका केही अन्य भूभाग गुमायो। तर एउटा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण तथ्य भने कायम रह्यो—
नेपाल आफ्नो राजनीतिक अस्तित्व जोगाउन सफल भयो।
दक्षिण एसियाका धेरै राज्यहरू प्रत्यक्ष औपनिवेशिक शासनअन्तर्गत गएका बेला नेपालले आफ्नो सार्वभौमिकता कायम राख्न सकेको इतिहास आज पनि विशिष्ट मानिन्छ।
हारबाट पनि जन्मिएको गौरव
सुगौली सन्धि नेपाली इतिहासको पीडादायी अध्याय हो।
यसले भूभागको क्षति, राष्ट्रिय आत्मसम्मानको चोट र राजनीतिक पुनर्विचारको आवश्यकता दुवै ल्यायो।
तर यस युद्धले नेपाली सैनिकको साहसलाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा चिनायो।
युद्धपछिका वर्षहरूमा गोर्खा सैनिकको बहादुरी विश्वभर चर्चित बन्यो। आज पनि "गोर्खा" नाम साहस, अनुशासन र कर्तव्यनिष्ठाको प्रतीकका रूपमा सम्मानका साथ लिइन्छ।
इतिहासले यहाँ एउटा गहिरो शिक्षा दिन्छ—
कहिलेकाहीँ विजयभन्दा पनि संघर्षको गरिमा दीर्घकालसम्म बाँचिरहन्छ।
राणा शासन: शक्ति, स्थिरता र सीमित स्वतन्त्रता
१८४६ सालको कोतपर्व पछि नेपालको राजनीतिक इतिहासले अर्को मोड लियो।
जङ्गबहादुर राणाको उदयसँगै वंशानुगत प्रधानमन्त्रीको शासन सुरु भयो। राजसंस्था औपचारिक रूपमा कायम रहे पनि राज्यसत्ताको वास्तविक केन्द्र राणा प्रधानमन्त्रीहरू बने।
राणा शासन करिब एक शताब्दीसम्म चल्यो।
यो काललाई इतिहासले मिश्रित दृष्टिले हेर्छ।
एकातिर राजनीतिक स्वतन्त्रता सीमित भयो। शासन केन्द्रीकृत भयो। शिक्षा, प्रेस र नागरिक अधिकारमा व्यापक नियन्त्रण रह्यो।
अर्कोतर्फ प्रशासनिक संरचना, कानुनी व्यवस्थापन र केही आधुनिक पूर्वाधार निर्माणका प्रयास पनि भए।
इतिहासको मूल्याङ्कन गर्दा यी दुवै पक्षलाई सँगै हेर्नु आवश्यक हुन्छ।
परिवर्तनका बीउ
राणा शासनको समयमा नेपाल पूर्ण रूपमा स्थिर भने थिएन।
यही अवधिमा मुलुकी ऐन (१८५४) लागू गरियो, जसले कानुनी व्यवस्थालाई एकीकृत गर्ने प्रयास गर्यो, यद्यपि त्यसमा तत्कालीन सामाजिक संरचनाको गहिरो प्रभाव पनि देखिन्थ्यो।
जङ्गबहादुर राणाको बेलायत भ्रमणले नेपाललाई आधुनिक प्रशासन र प्राविधिक विकासबारे प्रत्यक्ष अनुभव दिलायो।
बिस्तारै सडक, दरबार, प्रशासनिक भवन, केही विद्यालय र स्वास्थ्य सेवाका संस्थाहरूको विकास हुन थाल्यो।
यद्यपि यी अवसरहरू आम नागरिकसम्म समान रूपमा पुगेका थिएनन्।
नयाँ मुलुकको फिर्ती
सुगौली सन्धिपछि गुमेको सम्पूर्ण भूभाग नेपालले फिर्ता पाएन।
तर १८६० मा बेलायतले बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर नेपाललाई फिर्ता गर्यो।
यी चार जिल्ला पछि "नयाँ मुलुक" का नामले परिचित भए।
यस घटनाले नेपाल–बेलायत सम्बन्धको नयाँ अध्याय सुरु गर्यो र नेपालको वर्तमान भूगोल निर्माणमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।
परिवर्तनको चाहना
बीसौँ शताब्दीको मध्यतिर विश्व परिवर्तन हुँदै थियो।
लोकतन्त्र, मानव अधिकार र नागरिक स्वतन्त्रताका विचारहरू विश्वभर फैलिरहेका थिए।
नेपाल पनि त्यसबाट अलग रहन सकेन।
विद्यार्थी, बुद्धिजीवी, श्रमिक, किसान र राजनीतिक नेतृत्वबीच परिवर्तनको चाहना बलियो हुँदै गयो।
राणा शासनको स्थायित्वभन्दा ठूलो प्रश्न अब जनताको अधिकार बन्न थालेको थियो।
इतिहास फेरि अर्को मोडतर्फ अघि बढ्दै थियो।
भाग–२ को समापन
नेपालको यो चरण विरोधाभासले भरिएको थियो।
वीरतापूर्ण युद्ध थियो, तर भूभागको क्षति पनि।
राजनीतिक स्थिरता थियो, तर नागरिक स्वतन्त्रतामाथि नियन्त्रण पनि।
आधुनिकीकरणका प्रारम्भिक प्रयास थिए, तर शिक्षा र अवसरमा व्यापक असमानता पनि।
यिनै अनुभवहरूले नेपाली समाजलाई एउटा नयाँ निष्कर्षमा पुर्याए—
राष्ट्र केवल भूगोलले सुरक्षित हुँदैन।
राष्ट्र तब बलियो बन्छ, जब नागरिक पनि स्वतन्त्र, सचेत र सहभागी हुन्छन्।
अब नेपालको इतिहास राजाहरू र प्रधानमन्त्रीहरूको कथाबाट जनताको संघर्षतर्फ मोडिन्छ।
२००७ सालको जनआन्दोलन, प्रजातन्त्रको स्थापना, पञ्चायत, जनआन्दोलन, जनयुद्ध, शान्ति प्रक्रिया र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको उदय—
त्यही यात्राले आधुनिक नेपालको नयाँ अध्याय लेख्छ।
त्यसको कथा भाग–३ मा।
0 Comments