नीति सिफारिस, राष्ट्रिय दृष्टि र निष्कर्ष

५. नीति सिफारिस, राष्ट्रिय दृष्टि र निष्कर्ष

हरियो नेपालको भविष्य: संरक्षणबाट समृद्धिसम्म

प्राकृतिक सम्पदाले धनी हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसलाई बुद्धिमत्तापूर्वक संरक्षण, न्यायपूर्ण उपयोग र भावी पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्न सक्नु नै वास्तविक समृद्धि हो।

नेपालसँग हिमाल, नदी, वन, जैविक विविधता र स्वच्छ ऊर्जाको असाधारण सम्भावना छ। तर यी सम्पदाहरू दिगो नीतिबिना दीर्घकालीन समृद्धिको आधार बन्न सक्दैनन्।

अब नेपालको वातावरणीय बहस ‘प्रकृति बचाउने’ अभियानबाट अगाडि बढेर ‘प्रकृतिमै आधारित समृद्धि निर्माण गर्ने’ चरणमा प्रवेश गर्नुपर्छ।

---

५.१ नीतिगत प्राथमिकताहरू

(क) वातावरणलाई विकास नीतिको केन्द्रमा राख्ने

वातावरणलाई एउटा छुट्टै क्षेत्रका रूपमा होइन, कृषि, ऊर्जा, पर्यटन, उद्योग, शिक्षा, स्वास्थ्य र पूर्वाधार विकाससँग जोडिएको आधारभूत विषयका रूपमा लिनुपर्छ।

प्रत्येक ठूला विकास आयोजनामा वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कनलाई औपचारिक प्रक्रिया मात्र नभई निर्णय प्रक्रियाको मुख्य आधार बनाइनुपर्छ।

विकासको गति र प्रकृतिको क्षमता बीच सन्तुलन कायम गर्नु नै दिगो समृद्धिको पहिलो सर्त हो।

---

(ख) स्थानीय समुदायलाई संरक्षणको नेतृत्व दिने

नेपालको अनुभवले देखाएको छ कि स्थानीय समुदाय सहभागी भएका कार्यक्रमहरू बढी सफल भएका छन्।

सामुदायिक वन, स्थानीय जलस्रोत संरक्षण, सिमसार व्यवस्थापन र जैविक खेतीजस्ता अभ्यासलाई अझ सुदृढ बनाउनुपर्छ।

स्थानीय सरकार, आदिवासी समुदाय, महिला समूह र युवाहरूलाई वातावरणीय निर्णय प्रक्रियामा प्रभावकारी भूमिका दिनु आवश्यक छ।

प्रकृतिको सबैभन्दा भरपर्दो संरक्षक त्यही समुदाय हो, जसको जीवन प्रकृतिसँग प्रत्यक्ष जोडिएको हुन्छ।

---

(ग) विज्ञान, अनुसन्धान र प्रविधिमा लगानी

जलवायु परिवर्तन, हिमनदी, जैविक विविधता, पानी, कृषि र विपद् व्यवस्थापनका क्षेत्रमा स्वदेशी अनुसन्धानलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र स्थानीय सरकारबीच सहकार्य बढाएर प्रमाणमा आधारित नीति निर्माण गर्नुपर्छ।

डिजिटल प्रविधि, भू-उपग्रह (Satellite), कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) र भौगोलिक सूचना प्रणाली (GIS) को उपयोगले वातावरणीय व्यवस्थापनलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सक्छ।

---

(घ) हरित अर्थतन्त्रको राष्ट्रिय रणनीति

नेपालले जलविद्युत्, सौर्य ऊर्जा, जैविक कृषि, इको–टुरिज्म, जडीबुटी, कार्बन व्यवस्थापन र हरित उद्यमलाई दीर्घकालीन आर्थिक रणनीतिको केन्द्रमा राख्नुपर्छ।

विश्व हरित अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढिरहेको वर्तमान समयमा नेपालले आफ्नो प्राकृतिक सम्पदालाई संरक्षण गर्दै आर्थिक अवसरमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।

प्रकृतिको विनाशबाट प्राप्त हुने लाभ अस्थायी हुन्छ; संरक्षणबाट प्राप्त हुने समृद्धि पुस्तौँसम्म टिक्न सक्छ।

---

(ङ) वातावरणीय शिक्षा र नागरिक चेतना

कानुनले मात्रै वातावरण जोगाउन सक्दैन।

वातावरणीय चेतना विद्यालयदेखि परिवार, समुदायदेखि सार्वजनिक जीवनसम्म विस्तार हुनुपर्छ।

बालबालिकालाई रुख रोप्न सिकाउनु मात्र पर्याप्त छैन; नदी, माटो, जैविक विविधता र जलवायु परिवर्तनबीचको सम्बन्ध पनि बुझाउनुपर्छ।

संरक्षणको सबैभन्दा बलियो आधार कानुन होइन, सचेत नागरिक हो।

---

५.२ नेपालको वातावरणीय दृष्टि: २०५० सम्मको सम्भावित मार्ग

यदि नेपालले आज सही निर्णय गर्न सक्यो भने आगामी दशकहरूमा विश्वका लागि हरित विकासको प्रेरणादायी उदाहरण बन्न सक्छ।

त्यसका लागि पाँच आधारभूत लक्ष्य स्पष्ट हुनुपर्छ—

• स्वस्थ वन र सुरक्षित जैविक विविधता।
• स्वच्छ नदी र दिगो जलस्रोत व्यवस्थापन।
• जलवायु–अनुकूल कृषि र सुरक्षित ग्रामीण जीवन।
• प्रदूषण नियन्त्रणसहित हरित सहरहरूको विकास।
• प्रकृतिमा आधारित समावेशी अर्थतन्त्र।

राष्ट्रको समृद्धि केवल कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) ले होइन, स्वच्छ हावा, सुरक्षित पानी, उर्वर माटो र स्वस्थ पारिस्थितिक प्रणालीले पनि मापन हुनुपर्छ।

---

निष्कर्ष

हरियो नेपाल: भावी पुस्ताप्रतिको हाम्रो प्रतिबद्धता

नेपालका हिमालहरू मौन छन्।

तर उनीहरूले हामीलाई एउटा गहिरो सन्देश दिइरहेका छन्।

नदीहरू निरन्तर बगिरहेका छन्।

तर उनीहरूले पनि एउटा प्रश्न सोधिरहेका छन्।

वनहरू हरिया छन्।

तर उनीहरू पनि हाम्रो निर्णयको प्रतीक्षा गरिरहेका छन्।

हामीले प्रकृतिलाई केवल उपयोगको वस्तु ठान्ने कि सहयात्रीका रूपमा सम्मान गर्ने?

यही प्रश्नले नेपालको भविष्य निर्धारण गर्नेछ।

आजको पुस्ताले लिने निर्णयले भोलिको नेपाल कस्तो हुनेछ भन्ने तय गर्नेछ।

यदि हामीले प्रकृतिलाई संरक्षण गर्न सक्यौँ भने हामी केवल वन जोगाउने छैनौँ।

हामी पानी जोगाउनेछौँ।

हामी कृषि जोगाउनेछौँ।

हामी जैविक विविधता जोगाउनेछौँ।

हामी संस्कृति जोगाउनेछौँ।

हामी अर्थतन्त्र जोगाउनेछौँ।

अन्ततः हामी आफ्नै अस्तित्व जोगाउनेछौँ।

नेपाललाई संसारले हिमालका कारण चिन्छ।

तर भविष्यमा नेपाललाई संसारले प्रकृति र विकासबीच सन्तुलन कायम गर्न सफल राष्ट्रका रूपमा पनि चिनोस्—यही हाम्रो साझा आकांक्षा हुनुपर्छ।

किनकि—

प्रकृतिको रक्षा गर्नु भनेको पृथ्वीलाई बचाउनु मात्र होइन; मानव सभ्यताको भविष्य सुरक्षित गर्नु हो।

हरियो नेपाल केवल एउटा सपना होइन।

यो आजको पुस्ताले भोलिका पुस्तासँग गरेको नैतिक प्रतिबद्धता हो।

— गणेश कटवाल