४. संरक्षणका उपलब्धि र भविष्यका चुनौतीहरू
उपलब्धि केवल गन्तव्य होइन, जिम्मेवारी पनि हो
नेपाललाई वातावरणीय चुनौतीहरूको देश भनेर मात्र चिनाउनु न्यायपूर्ण हुँदैन। सीमित आर्थिक स्रोत, कठिन भौगोलिक अवस्था र विकासका अनेक आवश्यकताबीच पनि नेपालले संरक्षणका क्षेत्रमा विश्वको ध्यान आकर्षित गर्ने केही उल्लेखनीय उपलब्धिहरू हासिल गरेको छ।
यी उपलब्धिहरू कुनै एउटा सरकारी कार्यक्रमको परिणाम मात्र होइनन्। स्थानीय समुदाय, संरक्षणकर्मी, वैज्ञानिक, नागरिक समाज र राज्यबीच विकसित सहकार्यको प्रतिफल पनि हुन्।
नेपालले विश्वलाई एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिएको छ—प्रकृतिको संरक्षण तब सफल हुन्छ, जब स्थानीय समुदाय त्यसका वास्तविक साझेदार बन्छन्।
४.१ सामुदायिक वन: संरक्षणको नेपाली नमुना
नेपालको वातावरणीय इतिहासमा सामुदायिक वन कार्यक्रम एउटा परिवर्तनकारी मोडका रूपमा स्थापित भएको छ।
एक समय थियो, जब वन विनाश तीव्र गतिमा बढिरहेको थियो। तर वन व्यवस्थापनमा स्थानीय समुदायलाई अधिकार र जिम्मेवारी दिइएपछि धेरै स्थानमा उजाड पहाड फेरि हरियालीमा रूपान्तरण हुन थाले।
आज हजारौँ सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहहरूले वन संरक्षण, जैविक विविधताको संवर्द्धन, पानीका मुहानको संरक्षण र स्थानीय जीविकोपार्जनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन्।
वनबाट प्राप्त आम्दानी शिक्षा, खानेपानी, सामुदायिक पूर्वाधार, विपद् व्यवस्थापन र स्थानीय विकासमा समेत उपयोग भइरहेको छ।
जब मानिसले वनलाई आफ्नो सम्पत्ति होइन, आफ्नो जिम्मेवारी ठान्छ, संरक्षण दिगो बन्छ।
सामुदायिक वनको सफलताले विश्वका धेरै देशको ध्यान आकर्षित गरेको छ। नेपाललाई समुदायमा आधारित वन व्यवस्थापनको सफल उदाहरणका रूपमा अध्ययन गरिनु यसको प्रमाण हो।
४.२ जैविक विविधता: नेपालको मौन शक्ति
नेपालको प्राकृतिक सम्पदा केवल हिमाल वा वनमा सीमित छैन।
यसको वास्तविक शक्ति जैविक विविधतामा पनि निहित छ।
उष्णकटिबन्धीय जंगलदेखि अल्पाइन घाँसे मैदानसम्म फैलिएको पारिस्थितिक विविधताले हजारौँ प्रजातिका वनस्पति, चराचुरुङ्गी, स्तनधारी, सरीसृप र कीटपतङ्गलाई आश्रय दिएको छ।
चितवन, बर्दिया, सगरमाथा, शे–फोक्सुण्डो, लाङटाङ, रारा, खप्तड र कञ्चनजङ्घाजस्ता संरक्षित क्षेत्रहरूले दुर्लभ जीवजन्तु र वनस्पतिको संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याइरहेका छन्।
एकसिङ्गे गैँडा र पाटेबाघको संरक्षणमा नेपालले हासिल गरेका उपलब्धिहरू अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै सकारात्मक उदाहरणका रूपमा हेरिएका छन्।
तर जैविक विविधताको संरक्षण केवल दुर्लभ जीव बचाउनु मात्र होइन।
जैविक विविधता जोगाउनु भनेको माटो, पानी, कृषि, खाद्य सुरक्षा र मानव स्वास्थ्यको भविष्य जोगाउनु पनि हो।
४.३ जलवायु परिवर्तन: नेपालले कम सिर्जना गरेको, बढी भोगिरहेको संकट
विश्वव्यापी हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा नेपालको योगदान अत्यन्त न्यून छ।
तर जलवायु परिवर्तनको असर भने नेपालले गम्भीर रूपमा अनुभव गरिरहेको छ।
हिमनदीहरू क्रमशः पछाडि हटिरहेका छन्।
अनियमित वर्षा, बाढी, पहिरो, डढेलो र खडेरीका घटना बढिरहेका छन्।
कृषि प्रणाली प्रभावित भइरहेको छ।
पानीका परम्परागत स्रोतहरू सुक्दै गएका छन्।
यी सबै परिवर्तनले ग्रामीण जीवन, खाद्य सुरक्षा, पर्यटन, ऊर्जा उत्पादन र जैविक विविधतामा प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेका छन्।
जलवायु परिवर्तन नेपालको सिर्जना होइन, तर यसको असर नेपालले दैनिक जीवनमा भोगिरहेको यथार्थ हो।
त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय जलवायु न्याय, अनुकूलन कोष, प्रविधि हस्तान्तरण र क्षमता विकासका विषयमा नेपालको आवाज अझ सशक्त हुन आवश्यक छ।
४.४ विकास र संरक्षणबीचको सन्तुलन
नेपाललाई विकास पनि चाहिएको छ।
सडक चाहिएको छ।
ऊर्जा चाहिएको छ।
रोजगारी चाहिएको छ।
उद्योग चाहिएको छ।
तर एउटा प्रश्न सधैँ महत्त्वपूर्ण रहन्छ—
यदि विकासका नाममा नदीहरू प्रदूषित भए, वनहरू मासिए, पहाड अस्थिर भए र जैविक विविधता नष्ट भयो भने त्यो विकास कति दिगो रहला?
विकास र संरक्षणलाई एकअर्काका विरोधीका रूपमा हेर्ने सोच अब परिवर्तन गर्न आवश्यक छ।
वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कनलाई प्रभावकारी बनाउने, वैज्ञानिक योजना बनाउने, स्थानीय समुदायको सहभागिता सुनिश्चित गर्ने र प्राकृतिक सीमाको सम्मान गर्ने विकास मोडेल नै दीर्घकालीन समाधान हुन सक्छ।
दिगो विकासको अर्थ विकास रोक्नु होइन।
दिगो विकासको अर्थ आजको आवश्यकता पूरा गर्दा भोलिको सम्भावना ननष्ट गर्नु हो।
४.५ नेपालका लागि नयाँ अवसर
विश्व अहिले हरित अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढिरहेको छ।
यस परिवर्तनले नेपालका लागि नयाँ सम्भावनाहरू पनि खोलिरहेको छ।
स्वच्छ ऊर्जा उत्पादन, प्रकृतिमा आधारित पर्यटन, जैविक कृषि, जडीबुटी, कार्बन व्यवस्थापन, जलस्रोत संरक्षण र हरित प्रविधिमा नेपालले दीर्घकालीन लाभ लिन सक्छ।
यसका लागि आवश्यक छ—
- वैज्ञानिक अनुसन्धानमा लगानी।
- वातावरणीय शिक्षाको विस्तार।
- स्थानीय ज्ञान र आधुनिक विज्ञानबीच सहकार्य।
- स्पष्ट नीति र प्रभावकारी कार्यान्वयन।
भविष्यको समृद्धि प्रकृतिलाई जितेर होइन, प्रकृतिसँग सहकार्य गरेर निर्माण हुनेछ।
भाग–४ को निष्कर्ष
नेपालले वातावरण संरक्षणमा गर्व गर्न लायक उपलब्धिहरू हासिल गरेको छ।
तर ती उपलब्धिहरू अन्तिम गन्तव्य होइनन्।
ती भविष्यप्रतिको जिम्मेवारीका आधार हुन्।
जलवायु परिवर्तन, सहरीकरण, प्राकृतिक स्रोतको बढ्दो दबाब र बदलिँदो जीवनशैलीले नयाँ चुनौतीहरू सिर्जना गरिरहेका छन्।
यिनको सामना केवल कानुनले सम्भव छैन।
यसका लागि विज्ञान, नीति, स्थानीय समुदाय, निजी क्षेत्र र नागरिक चेतनाबीच निरन्तर सहकार्य आवश्यक छ।
प्रकृति बचाउनु भनेको केवल रुख बचाउनु होइन।
यो पानी बचाउनु हो।
यो माटो बचाउनु हो।
यो जैविक विविधता बचाउनु हो।
अन्ततः यो मानव सभ्यताको भविष्य बचाउनु हो।
0 Comments