बेसार: नेपाली भान्साको सुनौलो धरोहर

बेसार: नेपाली भान्साको सुनौलो धरोहर गणेश कटवाल

"एउटा मसला, हजारौँ वर्षको अनुभव; परम्परा, प्रकृति र विज्ञानलाई जोड्ने सुनौलो सेतु।" 

परिचय 

नेपाली भान्साको चुलोमा बेसारको उपस्थिति जति स्वाभाविक छ, त्यति नै गहिरो छ यसको अर्थ पनि। दालको झोल होस्, मसलादार तरकारी, मासु वा चियाको हल्का पहेँलो रङ—बेसारले स्वाद, रङ र सुगन्ध मात्र थप्दैन; यसले नेपाली जीवनशैलीको एउटा मौन कथा पनि बोकेको हुन्छ। 

हाम्रो घर–आँगनमा बेसार केवल मसला होइन, भोजन, संस्कृति, आस्था र स्वास्थ्यलाई एउटै धागोमा गाँस्ने सजीव प्रतीक हो। हजुरआमाको भान्सादेखि आधुनिक अनुसन्धानशालासम्म यसको यात्रा निरन्तर जारी छ। यही कारणले आज पनि बेसार परम्पराको सम्मान र विज्ञानको जिज्ञासा—दुवैको केन्द्रमा उभिएको छ। 

यस अध्यायले बेसारलाई तीन फरक तर एकअर्काका पूरक दृष्टिकोणबाट हेर्ने प्रयास गर्नेछ—यसको सांस्कृतिक जरा, आधुनिक वैज्ञानिक बुझाइ र आयुर्वेदिक दृष्टि। उद्देश्य केवल तथ्य प्रस्तुत गर्नु होइन; आफ्नै भान्सामा दिनहुँ प्रयोग हुने यो साधारण मसालालाई नयाँ दृष्टिले चिन्न, बुझ्न र विवेकपूर्ण रूपमा प्रयोग गर्न प्रेरित गर्नु पनि हो। 

किनभने कहिलेकाहीँ सबैभन्दा असाधारण कुरा त्यही हुन्छ, जुन हामीले वर्षौँदेखि सबैभन्दा सामान्य ठानेका हुन्छौँ। बेसार त्यस्तै एउटा सुनौलो धरोहर हो, जसले पुस्तौँको अनुभव, प्रकृतिको उपहार र आधुनिक ज्ञानलाई एउटै सूत्रमा जोडेको छ। 

 

इतिहास, संस्कृति र नेपाली जीवन 

बेसारको वैज्ञानिक नाम Curcuma longa हो। यो अदुवा कुलको वनस्पति दक्षिण एसियाको उष्णकटिबन्धीय क्षेत्रमा हजारौँ वर्षदेखि खेती हुँदै आएको मानिन्छ। इतिहासकारहरूका अनुसार यसको प्रयोग कम्तीमा पाँच हजार वर्षअघि नै भोजन, आयुर्वेद र धार्मिक अनुष्ठानमा सुरु भइसकेको थियो। व्यापारिक मार्गहरूको विस्तारसँगै बेसार दक्षिण एसियाबाट मध्यपूर्व, युरोप र पछि विश्वका अन्य भागसम्म फैलियो। 

नेपालमा पनि बेसारको खेती लामो समयदेखि हुँदै आएको छ। झापा, मोरङ, सुनसरी, चितवन, कास्की, तनहुँलगायतका विभिन्न जिल्लामा यसको उत्पादन गरिन्छ। नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (NARC) लगायतका निकायका तथ्याङ्कले नेपालमा प्रत्येक वर्ष उल्लेखनीय परिमाणमा बेसार उत्पादन हुने र त्यसको अधिकांश हिस्सा स्वदेशमै उपभोग हुने देखाउँछन्। उत्पादनको मात्रा समयअनुसार परिवर्तन हुन सक्ने भएकाले यस्ता तथ्याङ्कलाई सधैँ अद्यावधिक सन्दर्भसँगै हेर्नु उपयुक्त हुन्छ। 

तर नेपाली समाजमा बेसारको परिचय खेती वा भान्सासम्म सीमित छैन। यो संस्कार, शुभता र आत्मीयताको पनि प्रतीक हो। विवाहअघि गरिने हलेदो संस्कारमा वर–वधूलाई बेसारको लेप लगाइन्छ। यसले नयाँ जीवनको शुभारम्भ, पवित्रता र मंगलकामनाको भाव व्यक्त गर्छ। पूजा–पाठमा प्रयोग हुने अक्षता, कतिपय धार्मिक अनुष्ठान र स्थानीय परम्पराहरूमा पनि बेसारले विशेष स्थान ओगटेको छ। 

तीज, दशैँ लगायतका पर्वहरूमा यसको रङले उत्सवलाई उज्यालो बनाउँछ भने भान्साको सुगन्धले परिवारलाई एउटै थाल वरिपरि ल्याउँछ। यही कारणले बेसार केवल पाककलाको सामग्री होइन, हाम्रो सांस्कृतिक स्मृतिको पनि एउटा अभिन्न अंश बनेको छ। 

तर यसको सबैभन्दा गहिरो परिचय लोकजीवनमा भेटिन्छ। हजुरआमाको दाल–झोलको परिचित सुगन्ध, जाडोको रातमा तातो दूधमा मिसिएको बेसार, वा बाल्यकालमा सामान्य चोट लाग्दा अपनाइने घरेलु उपाय—यी सबै स्मृतिहरूले बेसारलाई एउटा मसला मात्र होइन, पुस्तौँलाई जोड्ने पहेँलो धागो बनाइदिन्छन्। 

आज आधुनिक विज्ञानले बेसारका सक्रिय तत्त्वहरूबारे अनुसन्धान गरिरहेको छ भने आयुर्वेदले यसलाई हजारौँ वर्षदेखि आफ्नै भाषामा व्याख्या गर्दै आएको छ। यी दुवै दृष्टिकोणको भेटले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा सम्झाउँछ—परम्पराले सबै उत्तर दिएको दाबी गर्नु पनि उचित होइन, र परम्परामा कुनै मूल्य छैन भन्नु पनि न्यायसंगत हुँदैन। अनुभव र प्रमाण दुवैको आफ्नै स्थान हुन्छ। तिनलाई सन्तुलित रूपमा बुझ्न सकियो भने मात्र हामी आफ्नै भान्सामा रहेको यस सुनौलो धरोहरको वास्तविक महत्त्वलाई अझ गहिरोसँग अनुभूति गर्न सक्छौँ। 

वनस्पति तथा रासायनिक परिचय 

बेसार (Curcuma longa) अदुवा (Zingiberaceae) कुलको बहुवर्षीय वनस्पति हो। यसको भूमिगत जरा अर्थात् राइजोम (Rhizome) नै हामीले मसलाका रूपमा प्रयोग गर्ने भाग हो। बाहिरबाट खैरो देखिने यो जरा भित्र भने गाढा पहेँलो वा सुनौलो–सुन्तले रङको हुन्छ। यही रङभित्र बेसारका धेरै जैविक सक्रिय तत्त्वहरू लुकेका हुन्छन्। 

बेसारको प्रमुख सक्रिय समूहलाई कर्क्युमिनोइड (Curcuminoids) भनिन्छ। यसअन्तर्गत मुख्यतः तीन यौगिक पर्छन्—कर्क्युमिन (Curcumin), डिमेथोक्सीकर्क्युमिन (Demethoxycurcumin) र बाइसडेमेथोक्सीकर्क्युमिन (Bisdemethoxycurcumin)। यीमध्ये सबैभन्दा बढी अध्ययन गरिएको र जैविक रूपमा सक्रिय मानिने यौगिक कर्क्युमिन हो। सामान्यतया सुकाइएको बेसारमा कर्क्युमिनको मात्रा करिब २–५ प्रतिशतसम्म हुन सक्छ, यद्यपि यो जात, माटो, खेतीको अवस्था, प्रशोधन र भण्डारणका आधारमा फरक पर्न सक्छ। 

कर्क्युमिन पोलिफेनोल (Polyphenol) वर्गको प्राकृतिक यौगिक हो। प्रयोगशालामा भएका अध्ययनहरूले यसमा एन्टिअक्सिडेन्ट तथा सूजन नियन्त्रणसँग सम्बन्धित केही जैविक गुणहरू देखाएका छन्। यी गुणहरूले शरीरका कोषिकालाई अक्सिडेटिभ तनावबाट जोगाउन र सूजनसँग सम्बन्धित विभिन्न जैविक प्रक्रियामा प्रभाव पार्न सक्ने सम्भावना देखाएका छन्। तर प्रयोगशालामा देखिएका सबै प्रभावहरू मानव शरीरमा उही रूपमा देखिन्छन् भन्ने निष्कर्षमा पुग्न भने अझ पर्याप्त प्रमाण आवश्यक छ। 

यहीँबाट कर्क्युमिनको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष सुरु हुन्छ—जैवउपलब्धता (Bioavailability)। कुनै पदार्थ खाएपछि त्यसको कति भाग शरीरले वास्तवमै अवशोषण गरेर उपयोग गर्न सक्छ भन्ने कुरालाई जैवउपलब्धता भनिन्छ। कर्क्युमिन पानीमा राम्रोसँग नघुल्ने र शरीरमा छिट्टै रूपान्तरण तथा निष्कासन हुने भएकाले सामान्य रूपमा यसको अवशोषण सीमित मानिन्छ। यही कारणले प्रयोगशालामा आशाजनक देखिएका धेरै परिणामहरू दैनिक भोजनबाट मात्र प्राप्त गर्न सजिलो हुँदैन। 

यद्यपि नेपाली भान्साको एउटा पुरानो अभ्यासले यहाँ रोचक सन्देश दिन्छ। धेरै परिकारमा बेसारसँगै कालो मरिच प्रयोग गरिन्छ। कालो मरिचमा पाइने सक्रिय तत्त्व पाइपेरिन (Piperine) ले केही अध्ययनहरूमा कर्क्युमिनको जैवउपलब्धता उल्लेखनीय रूपमा बढाउन सक्ने देखिएको छ; कतिपय अनुसन्धानमा यो वृद्धि करिब २० गुणासम्म पुगेको उल्लेख गरिएको छ। साथै, बेसारलाई तेल वा घिउमा पकाउने परम्पराले पनि यसको अवशोषणमा सहयोग पुर्‍याउन सक्ने मानिन्छ, किनभने कर्क्युमिन बोसोमा घुलनशील यौगिक हो। 

यहीँ परम्परा र विज्ञानको एउटा रोचक भेट हुन्छ। हाम्रा भान्सामा पुस्तौँदेखि अपनाइँदै आएको पाकशैलीका केही अभ्यासहरूलाई आधुनिक अनुसन्धानले आंशिक रूपमा समर्थन गर्न थालेको छ। यसको अर्थ परम्पराका सबै अभ्यास वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित भइसकेका छन् भन्ने होइन; तर अनुभव र अनुसन्धानबीच संवाद सम्भव छ भन्ने एउटा सुन्दर उदाहरण भने अवश्य हो। 

यसैले बेसारलाई कुनै चमत्कारी औषधिका रूपमा होइन, बरु सन्तुलित आहारको एउटा महत्त्वपूर्ण अङ्ग का रूपमा बुझ्नु उचित हुन्छ। यसको वास्तविक शक्ति एउटै यौगिकमा मात्र सीमित छैन; सम्पूर्ण भोजन, जीवनशैली, अन्य पोषक तत्त्व र स्वस्थ बानीहरूसँग मिलेर यसको उपयोगिता अझ अर्थपूर्ण बन्छ। यही समग्र दृष्टिकोण आधुनिक पोषण विज्ञान, आयुर्वेद र नेपाली भान्साको साझा सन्देश पनि हो। 

दैनिक जीवनमा प्रयोग: सही तरिका 

बेसारको वास्तविक शक्ति यसको अत्यधिक प्रयोगमा होइन, सन्तुलित र नियमित प्रयोगमा लुकेको हुन्छ। नेपाली भान्साले यही सन्तुलनलाई पुस्तौँदेखि अपनाउँदै आएको छ। 

सामान्य प्रयोग 

दाल, तरकारी, मासु र अचार 

प्रायः सबै नेपाली परिकारमा बेसारको सानो चुट्कीले स्वाद, रङ र सुगन्ध मात्र होइन, परम्पराको निरन्तरता पनि थप्छ। 

बेसार दूध (Golden Milk) 

दूधमा बेसार, कालो मरिचको सानो चुट्की र स्वादअनुसार मह वा चिनी मिसाएर राति सुत्नुअघि पिउने चलन धेरै घरमा आज पनि जीवित छ। केही व्यक्तिलाई यसले न्यानोपन र आरामको अनुभूति दिन सक्छ, यद्यपि यसको स्वास्थ्य लाभ व्यक्तिअनुसार फरक हुन सक्छ। 

उबटन 

बेसार, बेसन, दही वा दूध तथा थोरै मह मिसाएर बनाइने उबटन विवाह, तीज वा अन्य विशेष अवसरमा छालाको हेरचाहका लागि परम्परागत रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ। 

घरेलु परम्परा 

सामान्य चोटपटक वा छालासम्बन्धी साना समस्यामा बेसार प्रयोग गर्ने चलन नेपाली समाजमा पुरानो छ। तर खुला घाउमा प्रत्यक्ष बेसार लगाउनु आधुनिक चिकित्सकीय दृष्टिले सिफारिस गरिँदैन। यस्तो अवस्थामा घाउ सफा राख्ने र आवश्यक परे स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनु नै उचित हुन्छ। 

सही मात्रा र प्रयोग विधि 

विवरण	सुझाव
दैनिक प्रयोग	सामान्य भोजनमा करिब १–३ ग्राम (करिब आधादेखि एक सानो चम्चासम्म) पर्याप्त हुन्छ।
कालो मरिच	बेसारसँग कालो मरिचको सानो चुट्की मिसाउँदा कर्क्युमिनको अवशोषण बढ्न सहयोग पुग्न सक्छ।
ताजा वा सुकाइएको	दुवै उपयोगी हुन्छन्। सक्रिय तत्त्वको मात्रा जात, प्रशोधन र भण्डारणअनुसार फरक हुन सक्छ।
खाना पकाउँदा	तेल वा घिउमा हल्का पकाएर प्रयोग गर्दा कर्क्युमिनको अवशोषणमा सहयोग पुग्न सक्छ।

स्मरणीय कुरा के हो भने—बेसारको प्रभाव कुनै एक दिनको धेरै मात्रामा होइन, वर्षौँसम्मको सन्तुलित प्रयोगमा देखिन्छ। 

 

सावधानी र सीमाहरू: सचेत प्रयोगको आधार 

प्राकृतिक भएकै कारण कुनै पनि पदार्थ पूर्ण रूपमा जोखिमरहित हुन्छ भन्ने मान्नु उचित हुँदैन। बेसार पनि यसको अपवाद होइन। भान्सामा प्रयोग हुने सामान्य मात्रा अधिकांश स्वस्थ व्यक्तिका लागि सुरक्षित मानिए पनि अत्यधिक मात्रा वा सप्लिमेन्टका रूपमा प्रयोग गर्दा केही सावधानी आवश्यक हुन्छ। 

अत्यधिक सेवनका सम्भावित असर 

• पेट दुख्ने, वाकवाकी वा पाचनसम्बन्धी असहजता 

• पित्तथैलीको समस्या भएका व्यक्तिमा लक्षण बढ्न सक्ने सम्भावना 

• उच्च मात्रा भएका कर्क्युमिन सप्लिमेन्ट लामो समय प्रयोग गर्दा केही व्यक्तिमा कलेजोसम्बन्धी समस्या देखिएको प्रतिवेदनहरू छन्। तर भान्सामा प्रयोग हुने सामान्य मात्राको बेसारसँग यस्तो जोखिम जोडिएको प्रमाण सीमित छ। 

औषधिसँग सम्भावित अन्तरक्रिया 

औषधिको प्रकार	सम्भावित सावधानी
रगत पातलो बनाउने औषधि (जस्तै Warfarin, Aspirin)	रगत बग्ने जोखिम बढ्न सक्छ।
मधुमेहका औषधि	रक्तशर्करा अपेक्षाभन्दा बढी घट्न सक्छ।
अन्य नियमित औषधि	उच्च मात्रा भएका सप्लिमेन्ट प्रयोग गर्नुअघि चिकित्सक वा फार्मासिस्टसँग परामर्श गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

विशेष अवस्थाहरू 

गर्भावस्था र स्तनपान 

भान्सामा प्रयोग हुने सामान्य मात्रा सुरक्षित मानिन्छ। तर चिकित्सकीय उद्देश्यले उच्च मात्रा भएका कर्क्युमिन सप्लिमेन्ट चिकित्सकको सल्लाहबिना प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन। 

पित्तथैली वा पित्तनलीका समस्या 

यस्ता अवस्थामा चिकित्सकसँग परामर्श गरेर मात्र अतिरिक्त मात्रा वा सप्लिमेन्ट प्रयोग गर्नु उचित हुन्छ। 

भान्साको बेसार र सप्लिमेन्ट एउटै होइनन् 

बजारमा पाइने कर्क्युमिन क्याप्सुल वा सप्लिमेन्टमा सक्रिय तत्त्वको मात्रा सामान्य भोजनमा प्रयोग हुने बेसारभन्दा धेरै बढी हुन सक्छ। त्यसैले दुवैलाई एउटै रूपमा बुझ्नु हुँदैन। 

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा—बेसार औषधिको विकल्प होइन। यो स्वस्थ भोजनको एउटा मूल्यवान् अङ्ग हो, तर कुनै पनि रोगको निदान वा उपचार चिकित्सकको सल्लाहअनुसार नै हुनुपर्छ। 

 

निष्कर्ष: एउटा मसला, अनन्त सम्भावना 

बेसार केवल एउटा मसला होइन; यो परम्परा, प्रकृति र विज्ञानलाई जोड्ने सुनौलो सेतु हो। नेपाली भान्सामा यसको स्थान स्वाद र रङका कारण मात्र बनेको होइन, पुस्तौँको अनुभव, संस्कृतिको निरन्तरता र स्वस्थ जीवनप्रतिको विश्वासले पनि यसलाई विशेष बनाएको हो। 

आयुर्वेदले हजारौँ वर्षदेखि आफ्नै भाषामा यसको गुणहरूको वर्णन गर्दै आएको छ। आधुनिक विज्ञानले तीमध्ये केही पक्षलाई अनुसन्धानको माध्यमबाट बुझ्ने प्रयास गरिरहेको छ। सबै प्रश्नको उत्तर आज पनि भेटिइसकेको छैन, तर एउटा कुरा भने स्पष्ट छ—सन्तुलित आहार, सक्रिय जीवनशैली र विवेकपूर्ण भोजनसँगै प्रयोग गरिएको बेसार स्वस्थ जीवनको एउटा अर्थपूर्ण सहयात्री बन्न सक्छ। 

हाम्रा हजुरआमाले अनुभवबाट सिकाउनुभएको ज्ञान र आधुनिक अनुसन्धानले दिएका प्रमाण—दुवैलाई सम्मान गर्न सकियो भने परम्परा र विज्ञानबीच कुनै दूरी रहँदैन; बरु तिनले एकअर्कालाई अझ समृद्ध बनाउँछन्। 

अन्तिम सन्देश 

स्वास्थ्य कुनै एउटा मसला, औषधि वा चमत्कारी उपायबाट निर्माण हुँदैन। 

यो सन्तुलित आहार, नियमित शारीरिक गतिविधि, पर्याप्त विश्राम, मानसिक सन्तुलन र आवश्यक पर्दा योग्य स्वास्थ्यकर्मीको परामर्शको साझा परिणाम हो। 

बेसार यस यात्राको एउटा सुन्दर, सुनौलो र आत्मीय साथी हो। यसको सम्मान गरौँ, विवेकपूर्वक प्रयोग गरौँ, र परम्पराले दिएका उपहारलाई आधुनिक ज्ञानसँग सन्तुलित रूपमा आत्मसात् गरौँ। 

सन्दर्भ सामग्री (थप अध्ययनका लागि) 

१. Hewlings SJ, Kalman DS. Curcumin: A Review of Its Effects on Human Health. Foods. 2017;6(10):92. 

https://doi.org/10.3390/foods6100092 

२. Gupta SC, Patchva S, Aggarwal BB. Therapeutic Roles of Curcumin: Lessons Learned from Clinical Trials. The AAPS Journal. 2013;15(1):195–218. 

https://doi.org/10.1208/s12248-012-9432-8 

३. Sharma RA, Gescher AJ, Steward WP. Curcumin: The Story So Far. European Journal of Cancer. 2005;41(13):1955–1968. 

https://doi.org/10.1016/j.ejca.2005.05.009 

४. Nelson KM, Dahlin JL, Bisson J, Graham J, Pauli GF, Walters MA. The Essential Medicinal Chemistry of Curcumin. Journal of Medicinal Chemistry. 2017;60(5):1620–1637. 

५. World Health Organization (WHO). WHO Monographs on Selected Medicinal Plants. Vol. 1. Geneva: World Health Organization. 

६. चरकसंहिता, सूत्रस्थान (हरिद्रा/निशासम्बन्धी परम्परागत आयुर्वेदिक वर्णन)। विभिन्न अधिकृत नेपाली तथा संस्कृत संस्करण। 

७. नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (NARC). बेसार खेती प्रविधि तथा उत्पादनसम्बन्धी प्रकाशनहरू। (नवीनतम उपलब्ध संस्करण) 

८. Ministry of Agriculture and Livestock Development, Government of Nepal. Statistical Information on Nepalese Agriculture. (नवीनतम उपलब्ध संस्करण) 

९. National Institutes of Health (NIH), Office of Dietary Supplements. Dietary Supplements and Herbal Products: Evidence Resources. (कर्क्युमिन तथा वनस्पतिजन्य पूरकसम्बन्धी सन्दर्भ सामग्री) 

१०. International Organization for Standardization (ISO). ISO 5562: Turmeric (Curcuma longa L.) — Specification. 

 

थप अध्ययनका लागि 

• Foods (MDPI) 

• The AAPS Journal 

• Journal of Medicinal Chemistry 

• European Journal of Cancer 

• World Health Organization (WHO) 

• नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (NARC) 

• कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय, नेपाल सरकार