अभाव
अभाव भनेको के हो ?
— गणेश कटवाल योगी
के अभाव भनेकै खालीपन हो?
खाली खल्ती। खाली पेट। खाली सपना। खाली आँखा। सबथोक छ, तर सन्तुष्टि छैन।
तर अभावको परिभाषा सबैका लागि एउटै हुँदैन।
कसैका लागि अभाव भनेको—भोको पेट हो।
कसैका लागि अभाव भनेको—पढ्न नपाउनु हो।
कसैका लागि अभाव भनेको—बिरामी बुबाको औषधि किन्न नसक्नु हो।
कसैका लागि अभाव भनेको—आफ्नो देशमा आफ्नो ठाउँ नपाउनु हो।
कसैका लागि अभाव भनेको—आफ्नो भाषा, संस्कृति र परिवारबाट टाढा हुनु हो।
तर अभावको एउटा कुरा सबैका लागि उस्तै छ—
अभावले बाध्य बनाउँछ।
जब अभाव घरको ढोका ढकढकाउँछ
कतिपय मानिसहरू भन्छन्, "तिमी त विदेश गयौ, धनी भयौ।"
तर उनीहरूलाई थाहा छैन—
त्यो विदेश यात्रा सपना होइन, बाध्यता हो।
त्यो विमानको टिकट खुसी होइन, पीडा हो।
त्यो पासपोर्ट चिनारी होइन, ऋण हो।
किनभने अभावले सिकाउँछ—
जब घरमा खाना हुँदैन, तब सपना सानो हुन्छ।
जब बुबाको औषधि किन्ने पैसा हुँदैन, तब इज्जतको कुरा ठूलो हुँदैन।
जब बहिनीको विवाहको कुरा आउँछ, तब आफ्नै भोकभन्दा परिवारको भोक ठूलो हुन्छ।
त्यसैले हामी जान्छौँ।
हामी हिँड्छौँ।
हामी आफैँलाई बेच्न बाध्य हुन्छौँ—
पेट पाल्न।
परिवार पाल्न।
सपना पाल्न।
तर अभावको सबैभन्दा ठूलो पीडा के हो, थाहा छ?
त्यो हो—जब तिमी टाढा बसेर आफ्नै परिवारलाई हेर्छौ, तर केही गर्न सक्दैनौ।
बुबाको रोग बढ्छ—तिमी भिडियो कलमा हेर्छौ।
छोरो पहिलो पटक हिँड्छ—तिमी फोनको स्क्रिनमा हेर्छौ।
श्रीमती एक्लै बिरामी पर्छिन्—तिमी कामको ड्युटीमा हुन्छौ।
आमाको आँखाबाट आँसु झर्छ—तिमी झ्यालबाहिर हेर्छौ।
यो के हो?
यो अभावको अर्को रूप हो।
पैसाको अभाव होइन—उपस्थितिको अभाव हो।
समयको अभाव हो।
मायाको अभाव हो।
साथको अभाव हो।
अभावले सबैलाई एउटै डोरीमा बाँध्छ
तर अभाव केवल श्रमिकको मात्र कथा होइन।
त्यो विद्यार्थीको पनि हो—जसले आफ्नो घरको जग्गा धितो राखेर विदेश पढ्न जान्छ।
बिहान कक्षा, बेलुका काम।
राति पढाइ, बिहान फेरि काम।
खाना छोड्छ।
निद्रा छोड्छ।
आराम छोड्छ।
तर आमालाई फोन गर्छ—
"सबै ठीक छ, मज्जाले पढ्दै छु।"
भित्रभित्रै भने एउटा प्रश्नले सताइरहेको हुन्छ—
"के म सकुँला? के फर्केर केही बन्न सकुँला?"
त्यो पनि अभाव हो—
गुणस्तरीय शिक्षाको अभाव।
त्यो पनि बाध्यता हो—
भविष्यको बाध्यता।
र त्यो व्यवसायीको पनि हो—जसले यहाँ बजार नपाएर विदेशमा आफ्नो सामान बेच्न जान्छ।
परिवार छोड्छ।
सुविधा छोड्छ।
आफ्नो देशको माटो छोड्छ।
तर व्यापार चलाउनै पर्छ।
किनभने घरको खर्च छ।
कर्मचारीको तलब छ।
ऋणको ब्याज छ।
त्यो पनि अभाव हो—
अवसरको अभाव।
त्यो पनि बाध्यता हो—
जीविकाको बाध्यता।
त्यो कलाकारको पनि हो—जसको कलालाई यहाँ कसैले मूल्य दिँदैन।
जसले आफ्नो गीत, आफ्नो नाच, आफ्नो सीप विदेशमा बेच्नुपर्छ।
किनभने यहाँ "यसले केही हुँदैन" भन्ने एउटा हल्का टिप्पणीले उसको वर्षौँको साधनालाई मेटिदिन्छ।
त्यो पनि अभाव हो—
सम्मानको अभाव।
त्यो पनि बाध्यता हो—
पहिचानको बाध्यता।
अभावको सबैभन्दा गहिरो चोट
अभावको सबैभन्दा गहिरो चोट पैसाको होइन।
पैसा त फेरि कमाउन सकिन्छ।
तर समय कमाउन सकिँदैन।
उपस्थिति कमाउन सकिँदैन।
अँगालो कमाउन सकिँदैन।
सँगै बसेर खाना खाने क्षण कमाउन सकिँदैन।
बुबाको अन्तिम श्वास कमाउन सकिँदैन।
छोराको पहिलो पाइला कमाउन सकिँदैन।
श्रीमतीको एक्लो रात कमाउन सकिँदैन।
यही हो अभावको सबैभन्दा ठूलो पीडा—
तिमी टाढा बसेर पैसा पठाउँछौ,
तर आफूलाई पठाउन सक्दैनौ।
तिमी फोनमा "माया गर्छु" भन्छौ,
तर छोएर भन्न सक्दैनौ।
तिमी भिडियो कलमा हाँस्छौ,
तर आफ्ना आँसु लुकाउन सक्दैनौ।
अभावले सिकाउँछ
तर अभावले केही सिकाउँछ पनि।
अभाव नै मानिसको सबैभन्दा ठूलो शिक्षक हो।
जसले अभाव देखेको छ, उसले पैसाको मूल्य बुझ्छ।
जसले अभाव भोगेको छ, उसले परिवारको मूल्य बुझ्छ।
जसले अभाव महसुस गरेको छ, उसले समयको मूल्य बुझ्छ।
जसले अभावले बाध्य भएर विदेश गएको छ, उसले देशको मूल्य बुझ्छ।
त्यसैले हामी फर्किन्छौँ।
पैसा बोकेर होइन—अनुभव बोकेर।
ऋण बोकेर होइन—सपना बोकेर।
गुनासो बोकेर होइन—आशा बोकेर।
किनभने अभावले हामीलाई एउटा कुरा सिकायो—
अभाव सधैँ रहँदैन।
तर अभावको पीडा भने सम्झनामा रहिरहन्छ।
र त्यही पीडाले हामीलाई फर्केर केही गर्न प्रेरणा दिन्छ।
अन्त्यमा
अभाव भनेको के हो?
अभाव भनेको खालीपन हो।
तर त्यो खालीपन जति गहिरो हुन्छ, त्यसलाई भर्ने इच्छा त्यति नै बलियो हुन्छ।
हामीले खाली खल्ती देख्यौँ, त्यसैले भर्न जान्छौँ।
हामीले खाली सपना देख्यौँ, त्यसैले पूरा गर्न जान्छौँ।
हामीले खाली देश देख्यौँ, त्यसैले भर्न फर्किन्छौँ।
किनभने अभावले हामीलाई एउटा कुरा सिकायो—
अभावको अन्त्य हामीले नै गर्नुपर्छ।
त्यसैले हामी हिँड्छौँ।
त्यसैले हामी संघर्ष गर्छौँ।
त्यसैले हामी बाँच्छौँ।
र जब हामी फर्किन्छौँ—
हामी अभावको कथा होइन,
अभावलाई जितेको कथा लिएर फर्किन्छौँ।
किनभने जीवनको अन्तिम हिसाबमा एउटै सत्य बाँकी रहन्छ—
अभाव भनेको खालीपन हो, चाहे त्यो शारीरिक होस्, मानसिक होस् वा भौतिक। तर सम्यक जीवन निर्वाह गर्न पुग्ने साधन पश्चात् प्राप्त हुने सन्तुष्टि नै जीवनको परम आनन्द हो।
हामी त्यो सन्तुष्टि प्राप्त गर्नेछौँ—
आफ्नो देशमा,
आफ्नो माटोमा,
आफ्नै परिवार,
संस्कार र संस्कृतिको बीचमा।
त्यसैका लागि हामी आज हिँड्छौँ,
आज संघर्ष गर्छौँ,
र भोलि उठेर फेरि फर्किन्छौँ।
किनभने अन्ततः मानिस केवल पैसा कमाउनका लागि बाँचेको हुँदैन; ऊ आफ्नो अस्तित्व, आफ्नो सम्बन्ध र आफ्नो सन्तुष्टिलाई पूर्ण बनाउन बाँचेको हुन्छ।
— गणेश कटवाल योगी
0 Comments