मानव शरीरका लागि प्रोटिन, कार्बोहाइड्रेट, फाइबर र खनिजको पूर्ण विश्लेषण

सन्तुलित पोषणको वैज्ञानिक आधार

गणेश कटवाल

परिचय

स्वस्थ जीवनको खोजीमा हामी प्रायः कुनै एउटा पोषक तत्त्वलाई मात्र केन्द्रमा राख्छौँ। कसैले प्रोटिनलाई सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मान्छ, कसैले कार्बोहाइड्रेटलाई दोष दिन्छ, कसैले फाइबरलाई जति धेरै भयो उति राम्रो ठान्छ र कसैले खनिजलाई केवल औषधि वा सप्लिमेन्टसँग जोडेर हेर्छ।

तर मानव शरीर कुनै एउटा पोषक तत्त्वबाट चल्ने प्रणाली होइन।

प्रोटिन, कार्बोहाइड्रेट, बोसो, फाइबर, भिटामिन, खनिज र पानी—यी सबैको उचित मात्रा, गुणस्तर र आपसी सम्बन्धले शरीरको पोषण अवस्था निर्धारण गर्छ।

प्रोटिनले शरीर निर्माण र मर्मत गर्छ। कार्बोहाइड्रेटले मुख्यतः ऊर्जा दिन्छ। फाइबरले आन्द्रा, पाचन र चयापचयमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। खनिजहरूले हड्डी, रगत, स्नायु, मांसपेशी, तरल सन्तुलन र अनेकौँ जैविक प्रतिक्रियालाई सञ्चालन गर्न मद्दत गर्छन्।

त्यसैले प्रश्न केवल “के खाने?” भन्ने होइन।

मुख्य प्रश्न हो—

कति खाने? कुन स्रोतबाट खाने? कसरी खाने? र आफ्नो शरीरको अवस्था तथा जीवनशैलीअनुसार कसरी सन्तुलन मिलाउने?

यस लेखमा प्रोटिन, कार्बोहाइड्रेट, फाइबर र प्रमुख खनिजहरूको भूमिका, कमी वा अत्यधिक सेवनका सम्भावित असर तथा कुन अवस्थामा विशेष सावधानी आवश्यक हुन्छ भन्ने विषयलाई वैज्ञानिक आधारमा बुझ्ने प्रयास गरिएको छ।

---

भाग १: प्रोटिन — शरीरको संरचना र मर्मतको आधार

प्रोटिन किन आवश्यक छ?

प्रोटिन शरीरका लागि आवश्यक प्रमुख पोषक तत्त्व हो। यसले शरीरका कोशिका तथा तन्तुको निर्माण, मर्मत र सञ्चालनमा भूमिका खेल्छ।

प्रोटिनबाट बन्ने अमिनो एसिडहरू शरीरमा विभिन्न कामका लागि प्रयोग हुन्छन्।

यसको प्रमुख काम

• मांसपेशी, छाला, कपाल, नङ तथा अन्य तन्तुको निर्माण र मर्मत
• एन्जाइम निर्माण
• विभिन्न हर्मोन तथा जैविक संकेत प्रणालीमा भूमिका
• एन्टिबडी तथा प्रतिरक्षा प्रणालीको सञ्चालन
• शरीरका विभिन्न संरचनात्मक प्रोटिन निर्माण
• आवश्यक अवस्थामा ऊर्जा उत्पादनमा योगदान

यसैले प्रोटिनलाई शरीरको “निर्माण तथा मर्मत सामग्री” भन्न सकिन्छ।

तर यसको अर्थ जति धेरै प्रोटिन, उति राम्रो भन्ने होइन।

प्रोटिन कति आवश्यक हुन्छ?

प्रोटिनको आवश्यकता उमेर, शरीरको तौल, शारीरिक गतिविधि, गर्भावस्था, स्तनपान, वृद्धावस्था तथा स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार फरक हुन्छ।

स्वस्थ वयस्कका लागि सामान्य न्यूनतम आवश्यकता प्रायः शरीरको तौलको प्रति किलोग्राम करिब ०.८ ग्राम प्रतिदिन आसपास मानिन्छ। सक्रिय व्यक्ति, खेलाडी, वृद्ध वा केही विशेष अवस्थामा आवश्यकता अझ बढी हुन सक्छ।

त्यसैले सबै मानिसका लागि एउटै निश्चित मात्रा लागू हुँदैन।

धेरै प्रोटिन खाँदा के हुन्छ?

उच्च प्रोटिनयुक्त आहार आफैँमा सबैका लागि हानिकारक हुँदैन। तर आवश्यकता भन्दा धेरै प्रोटिन, विशेषगरी अत्यधिक प्रशोधित तथा उच्च क्यालोरीयुक्त खाद्यसँग जोडिँदा समस्या हुन सक्छ।

सम्भावित समस्या

१. मिर्गौला रोग भएका व्यक्तिमा सावधानी

पहिल्यै मिर्गौलाको कार्यक्षमता कमजोर भएका व्यक्तिले उच्च प्रोटिन आहार चिकित्सकीय सल्लाहबिना लिनु उचित हुँदैन।

स्वस्थ मिर्गौला भएका व्यक्तिमा सामान्य प्रोटिन सेवनले मिर्गौला बिगार्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु भने उचित हुँदैन।

२. अतिरिक्त क्यालोरी

प्रोटिन पनि ऊर्जा दिने पोषक तत्त्व हो। शरीरको कुल क्यालोरी आवश्यकता भन्दा बढी ऊर्जा सेवन भएमा अतिरिक्त ऊर्जा शरीरमा सञ्चित हुन सक्छ।

३. पाचन समस्या

एकैपटक धेरै प्रोटिन, विशेषगरी फाइबर कम भएको आहारसँग लिँदा कब्जियत, पेट फुल्ने वा असहजता हुन सक्छ।

प्रोटिनका राम्रो स्रोत

शाकाहारी आहारमा:

• दाल
• चना
• राजमा
• मुङ
• मसुरो
• सोयाबिन
• टोफू
• दूध तथा दही
• पनीर
• बदाम तथा अन्य नट
• फर्सी, तिल, सूर्यमुखी आदिका बीउ

मांसाहारी आहारमा:

• अण्डा
• माछा
• कुखुरा
• मासु

महत्त्वपूर्ण कुरा प्रोटिनको मात्रा मात्र होइन, स्रोतको समग्र पोषण गुणस्तर पनि हो।

---

भाग २: कार्बोहाइड्रेट — शरीरको प्रमुख ऊर्जा स्रोत

कार्बोहाइड्रेटलाई प्रायः “ऊर्जाको स्रोत” भनिन्छ। शरीरले कार्बोहाइड्रेटलाई पचाएर मुख्यतः ग्लुकोजमा परिणत गर्छ र त्यसबाट ऊर्जा प्राप्त गर्छ।

कार्बोहाइड्रेट किन आवश्यक छ?

• दैनिक शारीरिक गतिविधिका लागि ऊर्जा प्रदान गर्छ।
• मस्तिष्कले ग्लुकोजलाई महत्त्वपूर्ण ऊर्जा स्रोतका रूपमा प्रयोग गर्छ।
• शारीरिक गतिविधिमा मांसपेशीलाई ऊर्जा उपलब्ध गराउँछ।
• पर्याप्त कार्बोहाइड्रेट हुँदा शरीरले प्रोटिनलाई ऊर्जा बनाउन प्रयोग गर्ने आवश्यकता कम हुन सक्छ।
• फाइबरयुक्त कार्बोहाइड्रेटले आन्द्राको स्वास्थ्यमा योगदान पुर्‍याउँछ।

तर सबै कार्बोहाइड्रेट समान हुँदैनन्।

दुई फरक संसार

कम प्रशोधित/जटिल कार्बोहाइड्रेट

• साबुत अन्न
• ओट्स
• कोदो
• फापर
• मकै
• गहुँ
• ब्राउन राइस
• आलु तथा अन्य कन्द
• फलफूल
• दाल तथा गेडागुडी

अत्यधिक प्रशोधित वा थपिएको चिनी भएका स्रोत

• मिठाई
• चिनी
• चिनी मिसिएका पेय
• धेरै प्रशोधित बेकरी खाद्य
• अत्यधिक परिष्कृत अन्नका उत्पादन

त्यसैले “कार्बोहाइड्रेट खराब हो” भन्नुभन्दा कार्बोहाइड्रेटको स्रोत, मात्रा र समग्र आहार हेर्नु वैज्ञानिक दृष्टिले उचित हुन्छ।

धेरै कार्बोहाइड्रेटको सम्भावित असर

आवश्यकताभन्दा बढी क्यालोरी सेवन हुँदा तौल बढ्न सक्छ। थपिएको चिनी तथा अत्यधिक प्रशोधित कार्बोहाइड्रेटको धेरै सेवनले पनि स्वास्थ्य जोखिम बढाउन सक्छ।

तर कार्बोहाइड्रेटलाई पूर्ण रूपमा हटाउनु सबैका लागि आवश्यक हुँदैन।

कहिले विशेष ध्यान दिने?

• मधुमेह भएका व्यक्तिमा
• इन्सुलिन प्रतिरोधको अवस्थामा
• तौल व्यवस्थापन आवश्यक हुँदा
• शारीरिक गतिविधि अत्यन्त कम हुँदा
• चिकित्सकीय कारणले विशेष आहार आवश्यक हुँदा

मधुमेह भएका व्यक्तिले कार्बोहाइड्रेटलाई अन्धाधुन्ध हटाउनु भन्दा मात्रा, स्रोत, भोजनको समय र व्यक्तिगत रक्तशर्करा प्रतिक्रियालाई ध्यानमा राखेर आहार व्यवस्थापन गर्नु बढी उपयोगी हुन्छ।

---

भाग ३: फाइबर — आन्द्राको स्वास्थ्यको आधार

फाइबर कार्बोहाइड्रेटकै एक विशेष प्रकार हो, तर शरीरले यसको अधिकांश भागलाई सामान्य स्टार्च वा चिनीझैँ पचाउँदैन।

यसले पाचन प्रणालीमा विशेष भूमिका खेल्छ।

फाइबर किन आवश्यक छ?

१. कब्जियत नियन्त्रण

फाइबरले मलको मात्रा र संरचना सुधार गर्न मद्दत गर्छ। पर्याप्त पानीसँगै सेवन गर्दा यसले कब्जियत कम गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

२. आन्द्राका सूक्ष्मजीवलाई सहयोग

केही प्रकारका फाइबर आन्द्रामा रहेका उपयोगी सूक्ष्मजीवका लागि खाद्य पदार्थ अर्थात् prebiotic substrate का रूपमा काम गर्छन्।

३. रगतमा ग्लुकोज नियन्त्रण

फाइबरयुक्त खाद्य पदार्थ, विशेषगरी घुलनशील फाइबरले खाना पच्ने तथा ग्लुकोज अवशोषणको गति प्रभावित गर्न सक्छ।

४. कोलेस्ट्रोल व्यवस्थापन

केही प्रकारको घुलनशील फाइबरले LDL cholesterol कम गर्न सहयोग गर्न सक्छ।

५. तृप्ति

फाइबरयुक्त खाना लामो समयसम्म पेट भरिएको महसुस गराउन सहयोग गर्न सक्छ।

---

धेरै फाइबर खाँदा समस्या हुन्छ?

फाइबर आवश्यक छ, तर अचानक धेरै मात्रा बढाउँदा:

• ग्यास
• पेट फुल्ने
• पेट दुख्ने
• दिसाको ढाँचा परिवर्तन
• असहजता

जस्ता समस्या हुन सक्छन्।

त्यसैले फाइबरको मात्रा बिस्तारै बढाउनु र पर्याप्त तरल पदार्थ सेवन गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

फाइबरले खनिज सोसिन दिँदैन?

यो विषयलाई सरल रूपमा “फाइबरले आइरन, क्याल्सियम र जिंक सोसिन दिँदैन” भन्नु उचित हुँदैन।

वनस्पतिजन्य खाद्यमा पाइने phytate जस्ता यौगिकले केही खनिजको जैवउपलब्धता घटाउन सक्छन्। तर खाना भिजाउने, अंकुरण गराउने, किण्वन गर्ने तथा पकाउने जस्ता प्रक्रियाले यसको प्रभाव घटाउन सक्छन्।

त्यसैले उच्च फाइबरयुक्त सम्पूर्ण वनस्पतिजन्य आहारलाई खनिजका लागि स्वतः खराब मान्नु वैज्ञानिक हुँदैन।

---

भाग ४: खनिज — शरीरको सूक्ष्म नियन्त्रण प्रणाली

खनिजहरूले प्रत्यक्ष रूपमा ऊर्जा दिँदैनन्, तर शरीरका असंख्य जैविक प्रक्रियाका लागि आवश्यक हुन्छन्।

रगत, हड्डी, स्नायु, मांसपेशी, तरल सन्तुलन, एन्जाइम र कोशिकीय प्रक्रियामा विभिन्न खनिजको भूमिका हुन्छ।

यहाँ सात प्रमुख खनिजलाई सरल रूपमा बुझौँ।

खनिज	प्रमुख भूमिका	कमी हुँदा सम्भावित असर	अत्यधिक सेवनको सम्भावित असर
आइरन	हेमोग्लोबिन तथा अक्सिजन ढुवानी	रक्तअल्पता, थकान, कमजोरी	पेटसम्बन्धी समस्या तथा विषाक्तता
क्याल्सियम	हड्डी, दाँत, मांसपेशी तथा स्नायु	हड्डी कमजोर, मांसपेशीसम्बन्धी समस्या	केही अवस्थामा मिर्गौलामा पत्थरी आदि
म्याग्नेसियम	सयौँ एन्जाइमेटिक प्रतिक्रियामा भूमिका	कमजोरी, ऐंठन, स्नायु/मांसपेशी समस्या	सप्लिमेन्टबाट बढी भए पखाला आदि
पोटासियम	स्नायु, मांसपेशी तथा तरल सन्तुलन	कमजोरी, मांसपेशी तथा मुटुको लयसम्बन्धी समस्या	विशेषगरी मिर्गौला रोगमा गम्भीर हुन सक्छ
जिंक	प्रतिरक्षा, घाउ निको हुने प्रक्रिया, DNA/प्रोटिन संश्लेषण	प्रतिरक्षा कमजोर, स्वाद/घाउ निको हुने समस्याहरू	लामो समय अत्यधिक भए तामाको कमी हुन सक्छ
फस्फोरस	ATP, हड्डी, कोशिका झिल्ली	कमजोरी तथा हड्डीसम्बन्धी समस्या	मिर्गौला रोगमा असन्तुलनको जोखिम
सेलेनियम	antioxidant enzyme तथा thyroid metabolism	कमीमा प्रतिरक्षा/थाइराइडसम्बन्धी समस्या	अत्यधिक भए कपाल/नङ तथा अन्य विषाक्त प्रभाव

---

१. आइरन — रगतमा अक्सिजन बोक्ने खनिज

आइरन हेमोग्लोबिन निर्माणका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

स्रोत

• दाल
• चना
• राजमा
• सोयाबिन
• तिल
• फर्सीको बीउ
• हरियो साग
• मासु
• अण्डा

वनस्पतिजन्य आइरन मुख्यतः non-heme iron हुन्छ।

भिटामिन C भएका खाद्यसँगै वनस्पतिजन्य आइरन खाँदा यसको अवशोषणमा सहयोग हुन सक्छ।

---

२. क्याल्सियम — हड्डी मात्र होइन

क्याल्सियमलाई हड्डी र दाँतसँग मात्र जोडेर हेर्नु अपूर्ण हुन्छ।

यसले:

• मांसपेशी संकुचन
• स्नायु सन्देश
• रगत जम्ने प्रक्रिया
• कोशिकीय संकेत

जस्ता कार्यमा पनि भूमिका खेल्छ।

स्रोत

• दूध
• दही
• पनीर
• तिल
• केही हरियो साग
• क्याल्सियमयुक्त tofu
• केही fortified खाद्य

---

३. म्याग्नेसियम — सयौँ जैविक प्रतिक्रियाको सहयोगी

म्याग्नेसियम शरीरका धेरै एन्जाइमेटिक प्रक्रियामा आवश्यक हुन्छ।

स्रोत

• फर्सीको बीउ
• तिल
• बदाम
• काजु
• दाल
• साबुत अन्न
• हरियो साग

म्याग्नेसियमलाई “निद्राको औषधि” वा “तनावको उपचार” भनेर मात्र बुझ्नु उचित हुँदैन। यसको भूमिका धेरै व्यापक छ।

---

४. पोटासियम — स्नायु र मांसपेशीको महत्त्वपूर्ण खनिज

पोटासियम शरीरको तरल तथा इलेक्ट्रोलाइट सन्तुलनमा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

यसले:

• स्नायु सन्देश
• मांसपेशी संकुचन
• मुटुको सामान्य विद्युतीय गतिविधि
• रक्तचाप व्यवस्थापन

मा भूमिका खेल्छ।

स्रोत

• केरा
• आलु
• दाल
• राजमा
• पालुङ्गो
• एभोकाडो
• फलफूल तथा तरकारी

स्वस्थ व्यक्तिले सामान्य खानाबाट पोटासियम प्राप्त गर्न सक्छन्। तर मिर्गौला रोग भएका व्यक्तिमा पोटासियमको मात्रा चिकित्सकीय अवस्थाअनुसार व्यवस्थापन गर्नुपर्ने हुन सक्छ।

---

५. जिंक — प्रतिरक्षा र कोशिकीय कामका लागि आवश्यक

जिंकले:

• प्रतिरक्षा प्रणाली
• घाउ निको हुने प्रक्रिया
• DNA तथा प्रोटिन संश्लेषण
• स्वाद र गन्धको सामान्य कार्य

मा भूमिका खेल्छ।

स्रोत

• तिल
• फर्सीको बीउ
• काजु
• बदाम
• दाल
• चना
• राजमा
• दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थ
• मासु

---

६. फस्फोरस — ऊर्जा प्रणालीको हिस्सा

फस्फोरस हड्डी तथा दाँतमा मात्र हुँदैन। यो ATP जस्ता ऊर्जा सम्बन्धी अणु तथा कोशिका झिल्लीमा पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

दाल, दूध, नट, बीउ, मासु तथा धेरै खाद्य पदार्थबाट फस्फोरस प्राप्त हुन्छ।

---

७. सेलेनियम — सानो मात्रा, ठूलो भूमिका

सेलेनियम शरीरलाई थोरै मात्रामा आवश्यक पर्ने trace mineral हो।

यसले:

• antioxidant enzyme प्रणाली
• thyroid hormone metabolism
• प्रतिरक्षा प्रणाली

मा भूमिका खेल्छ।

तर सेलेनियमको विशेषता के हो भने आवश्यकता कम भए पनि अत्यधिक सेवन हानिकारक हुन सक्छ।

त्यसैले “खनिज जति धेरै, उति राम्रो” भन्ने सोच यहाँ पनि लागू हुँदैन।

---

पोषक तत्त्वहरू एकअर्काका प्रतिस्पर्धी होइनन्

शरीरमा प्रोटिन, कार्बोहाइड्रेट, फाइबर र खनिजले अलग-अलग काम गरे पनि तिनीहरू पूर्ण रूपमा अलग प्रणाली होइनन्।

उदाहरणका लागि:

दाल

→ प्रोटिन
→ कार्बोहाइड्रेट
→ फाइबर
→ आइरन
→ म्याग्नेसियम
→ पोटासियम
→ जिंक
→ फस्फोरस

एकै खाद्य पदार्थले धेरै प्रकारका पोषक तत्त्व दिन सक्छ।

त्यसैले स्वस्थ भोजनको अर्थ प्रत्येक पोषक तत्त्वलाई अलग-अलग खोजेर खानु मात्र होइन।

समग्र खाद्य प्रणाली बुझ्नु हो।

---

दैनिक थालीलाई कसरी सन्तुलित बनाउने?

कुनै एउटा निश्चित अनुपात सबै व्यक्ति र सबै अवस्थामा लागू हुँदैन। तर सामान्य स्वस्थ वयस्कका लागि थालीको एउटा व्यावहारिक नमुना यस्तो बनाउन सकिन्छ:

आधा भाग

तरकारी तथा सागपात

→ फाइबर + भिटामिन + खनिज

करिब एक चौथाइ

प्रोटिनयुक्त खाद्य

→ दाल + चना + राजमा + सोयाबिन + पनीर + अण्डा वा अन्य प्रोटिन स्रोत

करिब एक चौथाइ

अन्न/कन्द/अन्य कार्बोहाइड्रेट स्रोत

→ भात + रोटी + मकै + कोदो + फापर + ओट्स + आलु आदि

साथमा

फलफूल, दही/दूध, नट तथा बीउ

यसलाई कठोर नियमभन्दा सन्तुलित भोजनको व्यावहारिक ढाँचाका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

---

कुन अवस्थामा पोषक तत्त्व घटाउनुपर्ने हुन सक्छ?

सबैलाई एउटै आहार उपयुक्त हुँदैन।

विशेष स्वास्थ्य अवस्थाहरूमा आहारको मात्रा तथा संरचना परिवर्तन गर्नुपर्ने हुन सक्छ।

उदाहरण

मिर्गौला रोग

प्रोटिन, पोटासियम, फस्फोरस तथा अन्य पोषक तत्त्वको व्यवस्थापन रोगको अवस्था र चिकित्सकीय परीक्षणअनुसार गर्नुपर्ने हुन सक्छ।

मधुमेह

कार्बोहाइड्रेटको मात्रा मात्र होइन, यसको स्रोत, फाइबर, भोजनको समय र कुल क्यालोरी पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

पाचनसम्बन्धी समस्या

केही अवस्थामा फाइबरको मात्रा तथा प्रकार अस्थायी रूपमा परिवर्तन गर्नुपर्ने हुन सक्छ।

खनिजको कमी

आइरन वा अन्य खनिजको कमी भएमा केवल फाइबर घटाउने भन्दा कमीको वास्तविक कारण पत्ता लगाउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

त्यसैले विशेष रोगमा “यो पोषक तत्त्व सधैँ घटाउनुपर्छ” भन्ने सामान्य नियम बनाउनु उचित हुँदैन।

---

एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा: भोजन र सप्लिमेन्ट एउटै होइनन्

सामान्य अवस्थामा पोषक तत्त्वको मुख्य स्रोत सम्पूर्ण तथा विविध खाद्य पदार्थ हुनु राम्रो हुन्छ।

सप्लिमेन्ट आवश्यक पर्ने अवस्था भनेको:

• प्रमाणित कमी
• विशेष जीवन अवस्था
• चिकित्सकीय आवश्यकता
• चिकित्सक वा योग्य स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह

जस्ता परिस्थितिसँग सम्बन्धित हुन सक्छ।

विशेषगरी आइरन, जिंक, सेलेनियम, क्याल्सियम तथा अन्य खनिजलाई “जति धेरै, उति राम्रो” भनेर सप्लिमेन्टको रूपमा प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन।

---

निष्कर्ष — सन्तुलन नै कुञ्जी हो

स्वस्थ शरीर बनाउन कुनै एउटा पोषक तत्त्वलाई राजा बनाएर अरूलाई कमजोर ठान्नु उचित हुँदैन।

प्रोटिनले शरीर बनाउँछ र मर्मत गर्छ।

कार्बोहाइड्रेटले मुख्य ऊर्जा उपलब्ध गराउँछ।

फाइबरले पाचन तथा चयापचय स्वास्थ्यमा योगदान गर्छ।

खनिजले शरीरका सूक्ष्म जैविक प्रणालीलाई सञ्चालन गर्न सहयोग गर्छ।

तर यी सबैको प्रभाव मात्रा, स्रोत, व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था, शारीरिक गतिविधि र सम्पूर्ण आहारको संरचनामा निर्भर हुन्छ।

त्यसैले स्वस्थ भोजनको वास्तविक सूत्र कुनै एउटा पोषक तत्त्व बढाउनु वा अर्को पूर्ण रूपमा हटाउनु होइन।

यो हो—

विविधता + सन्तुलन + पर्याप्तता + गुणस्तरीय खाद्य स्रोत + व्यक्तिगत आवश्यकता।

---

दैनिक पोषणको सरल सूत्र

प्रोटिन → शरीरको निर्माण र मर्मत

कार्बोहाइड्रेट → मुख्य ऊर्जा

फाइबर → आन्द्रा र चयापचय स्वास्थ्य

खनिज → शरीरका जैविक प्रक्रियाको नियन्त्रण

पानी → सम्पूर्ण प्रणालीको सञ्चालन

र अन्ततः—

“स्वास्थ्य भनेको कुनै एउटा पोषक तत्त्वको राजा होइन, सबैको सन्तुलित सहअस्तित्व हो।”

— गणेश कटवाल योगी